Bánh tông và lịch lễ hội

Gạo nấu trong lá gói

Bánh ú zongzi (粽子) là những gói gạo nếp được nấu chín trong lớp lá bọc, gắn bó mật thiết với Tết Đoan ngọ. Khi bóc lá, bên trong là những hạt nếp đã mềm và kết dính quanh nhân, hoặc một khối nếp không nhân để ăn cùng món kèm riêng. Lá tạo hình cho bánh và đem lại hương thơm đặc trưng trong quá trình nấu; lớp lá này được bỏ đi trước khi ăn.

Phần lớn các loại quen thuộc đều dùng gạo nếp. Khác với bánh làm từ bột gạo, zongzi giữ nguyên hạt gạo; các hạt nở ra và trở nên dẻo dính khi nấu. Nếp có thể để nguyên vị hoặc được nêm gia vị, còn phần nhân bên trong có thể gồm nguyên liệu ngọt hoặc mặn.

Lá tre, trong đó có loại lá tre ruo bản rộng, và lá sậy được dùng phổ biến. Một số công thức địa phương dùng các loại lá khác với cùng mục đích. Kích thước và độ mềm dẻo của lá ảnh hưởng đến cách gấp gói bánh. Bánh có chóp, gần giống hình kim tự tháp, là dạng quen thuộc, nhưng cũng có bánh dài, hình chữ nhật và hình gối.

Để gói bánh, người làm xếp chồng hoặc gấp lá thành một túi, cho nếp và nhân nếu có vào, khép lớp lá rồi buộc chắc bằng dây hoặc sợi thực vật. Phần bên trong được nấu chín bằng cách luộc hoặc hấp cả gói. Lớp lá phải giữ chắc trong suốt quá trình nấu, khi nếp nở ra và hương vị của các nguyên liệu hòa quyện.

Đoan ngọ, tưởng niệm và một truyền thống ẩm thực lâu đời hơn

Tết Đoan ngọ diễn ra vào ngày mùng năm tháng năm âm lịch. Làm, biếu và ăn bánh ú zongzi là một trong những phong tục gia đình nổi tiếng nhất của dịp này. Một mẻ bánh có thể dùng trong bữa ăn gia đình, làm quà cho họ hàng hoặc góp vào lễ vật ngày Tết của một nhà. Món ăn đem lại một cách tham gia lễ hội ngay cả cho những người không đi xem đua thuyền.

Câu chuyện lễ hội quen thuộc gắn zongzi với Khuất Nguyên, một nhà thơ và quan lại của nước Sở thời cổ. Trong truyện, lòng trung thành của ông bị đáp lại bằng sự ruồng bỏ và lưu đày. Tuyệt vọng trước vận mệnh đất nước, ông gieo mình xuống sông Mịch La. Người dân vội chèo thuyền đi tìm ông và ném gạo xuống nước. Theo một cách kể phổ biến, gạo ngăn cá ăn thi thể ông; theo một cách kể khác, đó là thức ăn dâng lên linh hồn ông. Việc ăn zongzi vào Tết Đoan ngọ gợi nhớ hành động quan tâm và tưởng niệm này.

Ngũ cốc gói trong lá còn có một lịch sử vượt ra ngoài câu chuyện ấy. Một mô tả từ thế kỷ thứ ba ghi lại việc gói hạt kê trong lá rồi nấu chín vào lễ hội tháng năm và dịp Hạ Chí. Những gói thức ăn ban đầu này không nhất thiết giống bánh zongzi bằng gạo nếp ngày nay. Các ghi chép về sau gắn lễ dâng gạo theo mùa với Khuất Nguyên, đưa một truyền thống ẩm thực đã có sẵn vào việc tưởng niệm ông. Truyền thuyết giải thích một ý nghĩa quan trọng của món ăn, nhưng không xác định một thời điểm duy nhất mà món ăn được sáng tạo ra.

Các loại ngọt, mặn và không nhân

Gạo, nhân và cách ăn tạo nên những đặc điểm khác nhau của bánh zongzi.

Bánh nhân táo ngọt đặc biệt quen thuộc ở miền bắc Trung Quốc, trong khi nhiều truyền thống miền nam có nhân thịt mặn. Cả công thức ngọt lẫn mặn đều có ở miền nam, vì vậy sự đối lập này chỉ là một xu hướng khái quát chứ không phải ranh giới phân chia. Cách nêm nếm cũng khác nhau: một loại zongzi nhân thịt lợn có thể dùng nếp nêm nước tương, còn loại khác giữ màu nếp nhạt hơn và dựa nhiều hơn vào hương vị của nhân.

Việc làm bánh trong gia đình truyền lại cả cảm nhận khi gấp lá, cho nhân vào túi và buộc bánh, chứ không chỉ danh sách nguyên liệu. Nhiều người có thể chia nhau công việc để làm một mẻ lớn. Các cửa hàng cũng bán zongzi làm món ăn nhẹ hoặc bữa ăn ngoài dịp Đoan ngọ, nhưng lễ hội vẫn là thời điểm mà việc làm hoặc chọn bánh trở thành một hành động sẻ chia theo mùa.