Tết Trung thu

Mặt Trăng và đoàn viên

Tết Trung thu, hay Zhongqiu Jie (中秋节), rơi vào ngày rằm tháng tám âm lịch. Các gia đình tụ họp ăn cơm, chia nhau bánh trung thu và trái cây, rồi dành thời gian ngắm trăng. Hình tròn của Mặt Trăng gợi sự trọn vẹn, khiến dịp này vừa là lễ mừng đoàn viên vừa là lúc nghĩ đến người ở xa.

Tháng tám là tháng giữa của mùa thu ba tháng theo truyền thống. Vị trí gần mùa thu hoạch đem lại một bối cảnh khác cho lễ hội: sản vật theo mùa có sẵn để dâng cúng, biếu tặng và dùng trong những bữa ăn chung. Mặt Trăng nối những thú vui trần thế ấy với câu chuyện về một cõi trời xa xôi.

Quá trình phát triển của lễ hội

Truyền thống tôn kính Mặt Trăng ở Trung Quốc có trước Trung thu với tư cách lễ hội dân gian. Những nghi lễ theo mùa thuở đầu có việc tế trăng vào mùa thu, nhưng chưa phải toàn bộ lễ mừng ngày rằm tháng tám được biết đến ngày nay. Ngắm trăng, thi ca và tiệc theo mùa dần giúp đêm ấy có bản sắc riêng.

Đến thời Đường, trăng giữa thu đã là đề tài nổi bật của thơ ca và các cuộc vui. Dưới thời Tống, lễ hội trở thành dịp quan trọng ở đô thị: các gia đình trang trí sân đài, người dân tụ họp ở quán rượu ngắm trăng, còn chợ bán hoa quả tươi và thức ăn lễ hội. Trong thời Minh và Thanh, cúng trăng trong gia đình, chia sẻ và biếu bánh trung thu đã gắn chặt với sự đoàn viên.

Thờ cúng, thưởng thức mùa và sinh hoạt gia đình đóng góp vào lễ hội ở những giai đoạn khác nhau; lịch sử của dịp này rộng hơn bất kỳ truyền thuyết riêng lẻ nào về Mặt Trăng.

Hằng Nga và Hậu Nghệ

Trong một dị bản được kể rộng rãi, mười Mặt Trời cùng xuất hiện và thiêu đốt mặt đất. Cung thủ Hậu Nghệ bắn hạ chín, để lại một Mặt Trời đem ánh sáng và hơi ấm cho thế gian. Tây Vương Mẫu tặng chàng thuốc trường sinh, nhưng chàng không uống vì muốn ở bên vợ là Hằng Nga. Chàng giao thuốc cho nàng giữ.

Một hôm, khi Hậu Nghệ vắng nhà, học trò của chàng là Feng Meng vào nhà đòi thuốc. Thay vì để hắn chiếm đoạt, Hằng Nga tự nuốt thuốc. Thuốc khiến nàng rời mặt đất bay lên Mặt Trăng, vượt khỏi tầm với của chồng.

Hậu Nghệ trở về thì không còn thấy nàng. Ngước lên trời nhớ vợ, chàng bày những món nàng thích làm lễ vật. Câu chuyện đặt một cuộc chia lìa đau đớn vào giữa lễ hội hướng về sum họp: những người không thể ngồi cùng mâm vẫn có thể nhìn về cùng một Mặt Trăng.

Các cách kể xưa hơn nêu những động cơ khác khiến Hằng Nga uống thuốc. Dị bản trên là câu chuyện dân gian quen thuộc, chứ không phải lời giải thích lịch sử về khởi đầu của tục thờ trăng. Bên cạnh nàng, người ta hình dung Thỏ Ngọc đang dùng chày cối giã thuốc trường sinh. Cả hai hình tượng đều xuất hiện trên đồ trang trí lễ hội và trong những câu chuyện kể khi tìm hình dạng trên bề mặt Mặt Trăng.

Cúng trăng và thưởng trăng

Trong gia đình có tục thờ trăng, bàn lễ có thể được đặt ngoài trời với bánh trung thu, trái cây, hương và đèn. Vái lạy và cầu nguyện thể hiện lòng biết ơn cùng mong ước gia đình an lành. Thức ăn sau đó có thể được chia sẻ, nối lễ cúng với cuộc vui trong nhà.

Thưởng nguyệt, tức ngắm trăng, cũng tồn tại ngoài nghi lễ thờ cúng chính thức. Mọi người ngồi ngoài trời, uống trà, trò chuyện và cùng thưởng thức đêm trăng. Thơ về trăng thường biến khoảng cách thành một trải nghiệm chung: người thân hay bạn bè ở những nơi khác nhau có thể hình dung nhau dưới cùng ánh sáng. Điều này dành chỗ cho cả nỗi nhớ lẫn niềm vui trong lễ hội.

Ngày mười lăm âm lịch nằm gần giai đoạn trăng tròn của tháng, nhưng trăng tròn thiên văn không nhất thiết xảy ra vào tối ấy. Lễ hội theo ngày đã định trong lịch; ngắm trăng không phụ thuộc vào việc bắt đúng một thời điểm.

Bánh trung thu, trái cây và đèn lồng

Bánh trung thu được làm để chia sẻ và biếu tặng. Hình tròn của bánh gợi Mặt Trăng cùng mong ước gia đình sum họp đầy đủ. Ở nhà, bánh có thể cắt thành từng phần ăn với trà, còn quà bánh đem lời chúc theo mùa đến họ hàng và bạn bè ngoài mâm cơm.

Không có một công thức bánh trung thu duy nhất. Bánh nướng kiểu Quảng Đông thường bọc nhân hạt sen hoặc đậu nghiền, đôi khi có lòng đỏ trứng muối. Bánh kiểu Tô Châu có vỏ nhiều lớp giòn xốp và có thể dùng nhân mặn. Nhân hạt hỗn hợp, các loại nhân ngọt nghiền khác và kiểu vỏ tuyết mới hơn đem lại thêm lựa chọn. Những khác biệt này nằm ở cả vỏ lẫn nhân, không chỉ ở hoa văn mặt bánh.

Một câu chuyện dân gian khác kể về những thông điệp giấu trong bánh trung thu để phối hợp chống nhà Nguyên. Chuyện tăng thêm vẻ ly kỳ cho món ăn lễ hội, nhưng không phải lời giải thích về nguồn gốc bánh đã được xác lập.

Trái cây theo mùa đi cùng những chiếc bánh đậm vị. Bưởi đặc biệt quen thuộc trong lễ Trung thu ở miền nam Trung Quốc và Đài Loan, còn lê, nho và lựu cũng có mặt trên mâm mùa thu. Trái cây có thể dâng cúng Mặt Trăng rồi chia cho cả nhà.

Đèn lồng khiến buổi tối vừa là dịp đi chơi vừa là bữa ăn. Trẻ em cầm những chiếc đèn nhỏ, còn các màn trưng bày công cộng tạo chỗ dạo bước sau khi trời tối. Mức độ quan trọng của đèn thay đổi tùy địa phương; tục chơi đèn Trung thu khác với Tết Nguyên tiêu, dịp khép lại mùa Tết vào tháng giêng âm lịch.