Trung nguyên và lễ cúng cô hồn

Mùa chăm lo cho người đã khuất

Trung nguyên (中元) rơi vào ngày rằm tháng bảy âm lịch. Đây là dịp tưởng nhớ tổ tiên, dâng lễ cho những vong linh không ai chăm sóc và tổ chức nghi lễ tôn giáo vì sự an lành của người đã khuất. Tên tiếng Anh Hungry Ghost Festival thường chỉ toàn bộ các nghi lễ tháng bảy trong phạm vi rộng hơn này.

Theo tín ngưỡng dân gian, tháng bảy là khoảng thời gian cửa cõi âm mở và người chết có thể về thăm người sống. Vì thế, các nghi lễ có thể kéo dài suốt tháng, với ngày rằm là mốc chính; một số cộng đồng đặc biệt coi trọng ngày mười bốn. Nghi thức đón và tiễn theo truyền thống địa phương chứ không tuân theo một thời biểu áp dụng ở mọi nơi.

Tổ tiên và ngạ quỷ có vị trí khác nhau trong những tập tục này. Tổ tiên được tưởng nhớ qua những quan hệ gia đình có tên tuổi rõ ràng. Vong linh lang thang hoặc không người chăm nom thiếu sự cúng cấp như vậy, còn ngạ quỷ trong giáo lý Phật giáo chịu cảnh đói khát dữ dội mà không thể thỏa mãn. Việc chăm lo cho tất cả những đối tượng này có thể diễn ra cùng một mùa mà không làm họ trở thành một.

Trung nguyên và Địa Quan

Tên gọi Trung nguyên xuất phát từ lịch Đạo giáo về Tam Quan: Thiên Quan, Địa Quan và Thủy Quan. Ngày rằm tháng bảy thuộc về Địa Quan, hay Diguan, vị có vai trò gắn với việc xá tội và giải khổ. Lễ Trung nguyên có thể gồm cầu nguyện, tụng kinh, sám hối và những nghi thức nhằm đem lại lợi ích cho cả người chết lẫn người sống.

Trọng tâm này giúp lý giải vì sao mùa lễ không chỉ là cuộc gặp với những vong linh đáng sợ. Mục đích tôn giáo bao gồm cứu giúp, hòa giải và đem lại cảnh ngộ tốt hơn cho người đã mất. Lời cầu bình an cho gia đình có thể đi cùng công việc chăm lo ấy.

Mục Liên và lễ Vu lan bồn của Phật giáo

Lễ Vu lan bồn của Phật giáo xoay quanh câu chuyện Maudgalyayana, tức Mục Kiền Liên, được gọi là Mục Liên trong tiếng Trung. Theo câu chuyện trong kinh, ngài dùng thần thông tìm người mẹ đã mất và thấy bà đang chịu khổ làm ngạ quỷ. Bà gầy trơ xương và không kiếm được thức ăn. Ngài đem đến một bát cơm, nhưng trước khi bà ăn được, cơm biến thành than cháy.

Đau buồn vì thần thông của mình không cứu được mẹ, Mục Liên cầu Đức Phật giúp đỡ. Đức Phật giải thích rằng nỗi khổ của bà không thể hóa giải bằng nỗ lực của một người. Ngài dạy Mục Liên cúng dường tăng đoàn vào ngày rằm tháng bảy, ngày kết thúc kỳ an cư mùa hạ theo truyền thống. Sự tu tập và cầu nguyện chung của chư tăng sẽ trợ giúp bà.

Mục Liên làm theo lời dạy và mẹ ngài thoát khỏi nỗi khổ ngạ quỷ. Giáo huấn mở rộng nghi lễ ra ngoài gia đình này: có thể cúng dường vì cha mẹ còn sống và các thế hệ cha mẹ trước đó. Lòng biết ơn được thể hiện bằng sự rộng lượng, còn lợi ích của việc lành, thường gọi là công đức, được hồi hướng cho người khác.

Lễ vật Vu lan bồn dùng để cúng dường tăng đoàn. Điều này khác với đặt thức ăn trực tiếp ngoài trời cho vong linh lang thang, dù cả hai có thể cùng nằm trong nghi lễ tháng bảy của một cộng đồng. Đến thế kỷ VI, pháp hội Vu lan bồn đã được ghi nhận ở Trung Quốc; theo thời gian, lễ Phật giáo, nghi thức Đạo giáo và việc tưởng nhớ trong gia đình ngày càng cùng diễn ra trong mùa này.

Lễ cúng của gia đình và cộng đồng

Gia đình có thể đón tổ tiên bằng hương, trà và các món đã nấu, dâng thức ăn trước bài vị tổ tiên hoặc tại nơi thờ cúng khác của gia đình. Tiền giấy và đồ giấy mô phỏng quần áo hay vật dụng cần thiết khác có thể được đốt làm quà cho người đã khuất. Mục đích là chu cấp cho người thân và duy trì mối quan hệ biết ơn, trách nhiệm.

Lễ cúng cộng đồng mở rộng sự tiếp đãi ra ngoài họ hàng. Các bàn đặt ngoài đền, trong khu dân cư hoặc cạnh cơ sở kinh doanh có thể bày gạo, trái cây, món chín, trà và những đồ dùng khác. Chúng dành cho những vong linh không có con cháu hoặc không được cúng thường xuyên. Cách gọi kính nhường “hảo huynh đệ”, nghĩa là “những người anh em tốt”, dành cho các vị khách ấy một vị trí lịch sự trong cuộc tụ họp.

Ở một số cộng đồng, phổ độ (普度), tức cứu độ rộng khắp, kết hợp lễ vật phong phú với nghi lễ Phật giáo hoặc Đạo giáo. Người hành lễ chuyên trách có thể tụng kinh và làm lễ để giải khổ, dẫn dắt vong linh tiếp bước. Hoa đăng trên nước xuất hiện trong một số truyền thống địa phương như ánh đèn dành cho người đã khuất.

Biểu diễn và những bữa ăn chung

Hí khúc, múa rối và các hình thức biểu diễn khác có thể được dâng lên cho thần linh hoặc vong linh thưởng thức, đồng thời cũng phục vụ người sống.

Bữa ăn chung và việc đóng góp cho nghi lễ đưa hàng xóm cùng những người chung tín ngưỡng lại gần nhau. Cuộc tụ họp kết nối sự chăm lo cho thân nhân đã mất với trách nhiệm rộng hơn đối với những người có thể bị bỏ đói và không ai tưởng nhớ.