Lễ Thất tịch
Đêm thứ bảy
Thất tịch (七夕) rơi vào ngày mùng bảy tháng bảy âm lịch. Tên gọi nghĩa là “đêm thứ bảy”, đêm mà theo truyện kể, Ngưu Lang và Chức Nữ được gặp nhau qua dải Ngân Hà. Lễ hội kết nối câu chuyện chia lìa và đoàn tụ của họ với khất xảo (乞巧), nghĩa là “cầu sự khéo léo”: những lời cầu nguyện và hoạt động qua đó các cô gái và phụ nữ mong có đôi tay khéo, trí sáng tạo và tương lai may mắn.
Tình yêu là một phần quan trọng của Thất tịch, nhưng Chức Nữ còn là hình tượng người lao động. Tài dệt vải của nàng kết nối chuyện tình trên trời với việc làm vải, may áo và tạo ra những vật dụng mà cuộc sống gia đình phụ thuộc vào. Đêm thứ bảy trở thành dịp vừa tôn kính nàng vừa thể hiện tài nghệ của con người.
Ngưu Lang và Chức Nữ
Trong một cách kể dân gian quen thuộc, Ngưu Lang là chàng trai nghèo có người bạn gần gũi nhất là một con bò già. Nhờ con vật giúp đỡ, chàng gặp Chức Nữ, một tiên nữ xuống thăm nhân gian. Họ kết hôn và cùng xây dựng cuộc sống: chàng làm ruộng, nàng dệt vải, và hai người nuôi hai con.
Trước khi chết, bò già dặn Ngưu Lang giữ lại bộ da của nó, thứ sẽ giúp chàng bay khi cần cứu giúp. Khi Vương Mẫu trên trời phát hiện cuộc hôn nhân và đưa Chức Nữ về thiên giới, chàng khoác bộ da ấy lên. Gánh các con trong hai giỏ, chàng đuổi theo vợ qua bầu trời.
Ngay khi chàng đến gần, Vương Mẫu vạch chiếc trâm giữa hai người. Một dòng sông trời rộng lớn hiện ra chắn đường chàng: đó là Ngân Hà. Vợ chồng có thể nhìn nhau qua sông nhưng không thể vượt sang. Nỗi đau của họ khiến chim khách cảm động, tụ lại lấy thân mình làm cầu. Đôi vợ chồng được phép gặp nhau mỗi năm một lần, vào đêm mùng bảy tháng bảy.
Dị bản này đem lại những hình ảnh nổi tiếng nhất của Thất tịch: dòng sông, gia đình ly tán và cầu chim khách. Ngưu Lang gắn với sao Altair, còn Chức Nữ với sao Vega, hai ngôi sao sáng ở hai bên Ngân Hà trên bầu trời mùa hè. Ngước nhìn lên trời khiến khung cảnh của câu chuyện hiện ra trước mắt.
Từ chuyện sao trời đến lễ hội
Câu chuyện phát triển qua nhiều thế kỷ. Kinh Thi thời cổ nhắc đến Chức Nữ và sao Khiên Ngưu trên trời mà chưa kể đầy đủ chuyện tình quen thuộc ngày nay. Thơ gắn với thời Hán đem lại đời sống tình cảm cho đôi lứa xa cách, hình dung Chức Nữ không thể dệt xong vì mòn mỏi ngóng qua dòng sông trời.
Đến thế kỷ VI, đêm thứ bảy đã gắn rõ với cuộc gặp của họ và với việc phụ nữ bày lễ, xâu kim để cầu khéo léo. Những tập tục ấy đưa câu chuyện sao trời vào lịch sinh hoạt gia đình. Trong thời Đường và Tống, Thất tịch còn trở thành dịp lễ nổi bật ở đô thị, với bàn lễ được trang trí, hàng hóa theo mùa và những khu chợ bán vật dụng cần cho lễ hội.
Vì thế, việc nhấn mạnh tình yêu đôi lứa bắt nguồn từ một câu chuyện lâu đời, trong khi các hoạt động lễ hội trong lịch sử đặc biệt quan tâm đến tài nghệ và tiền đồ của phụ nữ. Cách giới thiệu hiện đại coi đây là ngày của những người yêu nhau đưa một mạch của lịch sử ấy lên nổi bật.
Cầu sự khéo léo
Khất xảo xem tài nghệ của Chức Nữ là điều đáng mong cầu. Trước khi sản xuất dệt may được cơ giới hóa, kéo sợi, dệt, khâu và thêu là những công việc đáng kể. Sự khéo tay có thể làm ra quần áo cho gia đình, góp phần mưu sinh và thể hiện tài năng của người phụ nữ.
Thi xâu kim khiến mong ước này trở nên cụ thể. Người tham gia cố luồn chỉ màu qua kim trong ánh sáng buổi tối; những cây kim đặc biệt có nhiều lỗ khiến công việc khó hơn. Thành công được coi là điềm tốt cho thấy lời cầu khéo léo đã được đáp lại. Những hình thức bói khác tìm dấu hiệu tài khéo trong mạng nhện tinh xảo hoặc hình bóng của chiếc kim trên mặt nước.
Trái cây, rượu và hoa được bày ngoài trời hoặc trước hình tượng vị thần. Đồ vật được làm tỉ mỉ có thể đặt trên cùng bàn với thức ăn. Chính việc chuẩn bị thể hiện sự kiên nhẫn và óc sáng tạo mà người tham gia đang cầu xin. Ở nơi có làm xảo quả, những chiếc bánh nhỏ hoặc đồ ngọt chiên dùng trong lễ hội này thể hiện thêm tài khéo qua hình dáng và cách trang trí.
Cùng làm và cùng vui lễ
Thất tịch còn tạo không gian để phụ nữ tụ họp, so tài và vui cùng nhau. Chuẩn bị một gian trưng bày hoặc đến xem bàn lễ của bạn bè đưa công việc thường làm trong nhà vào một cuộc vui chung.
Tục thờ Thất Tỷ của người Quảng Đông là một biểu hiện đặc biệt công phu của phong tục này. Tranh thêu, hình nhân thu nhỏ và hoa văn ghép bằng hạt ngũ cốc hoặc hạt giống có thể được trưng bày vừa để tỏ lòng thành kính vừa để thể hiện tay nghề. Những màn trưng bày ấy mở rộng ý tưởng cốt lõi của khất xảo; chúng là một hình thức địa phương, không phải nghi lễ phổ quát của lễ hội.
Thất tịch ngày nay
Các cặp đôi mừng Thất tịch bằng quà tặng, bữa ăn và thời gian bên nhau, dựa trên lời hẹn thủy chung được thể hiện qua cuộc đoàn tụ hằng năm. Chuyện Ngưu Lang và Chức Nữ tiếp tục giữ vị trí nổi bật trong sách, sân khấu và hình ảnh đại chúng. Cầu chim khách đã trở thành biểu tượng dễ nhận biết của những người yêu nhau vượt qua chia cách.
Đồ thủ công, lễ vật và những cuộc tụ họp của phụ nữ đem lại cho ngày này một mục đích khác vẫn tiếp nối. Nhớ đến Chức Nữ vừa như người yêu vừa như người thợ tài hoa giữ được mối liên hệ giữa câu chuyện trên trời và những kỹ năng được tôn vinh dưới đất.