Hàn y: lễ cúng áo rét

Chăm lo cho người đã khuất khi mùa đông đến gần

Hàn y (寒衣) nghĩa là áo mặc trong thời tiết lạnh. Diễn ra vào ngày mùng một tháng mười âm lịch, lễ đặc biệt gắn với truyền thống tưởng nhớ người đã khuất ở miền bắc Trung Quốc. Hành động trung tâm là gửi quần áo mùa đông qua đồ cúng bằng giấy: sự chăm sóc mà gia đình dành cho người sống khi trời trở lạnh được mở rộng đến thân nhân đã mất.

Ngày này thuộc âm lịch. Nó khác với Lập Đông, tiết khí đánh dấu đầu mùa đông. Ý nghĩa theo mùa của Hàn y đến từ nhu cầu chuẩn bị quần áo và chăn đệm cho trời lạnh, đem lại cho việc tưởng nhớ tổ tiên một mục đích khác với chăm sóc mộ phần vào mùa xuân trong dịp Thanh Minh.

Gửi quần áo, chăn và các vật dụng cần thiết

Gia đình có thể viếng mộ, dọn nơi an táng và, trong một số truyền thống miền bắc, đắp thêm đất lên nấm mộ trước khi dâng lễ. Thức ăn, hương và vái lạy có thể đi cùng chuyến viếng. Lễ cũng có thể thực hiện từ nhà, giúp gia đình tưởng nhớ người thân có mộ ở xa.

Quà đặc trưng là quần áo giấy và những hình mô phỏng vật dụng cần trong mùa đông. Áo quần, giày và chăn khiến mục đích của lễ vật hiện rõ ngay. Giấy màu có thể được cắt thành quần áo, còn gói lễ có thể ghi tên người mất cùng quan hệ của người gửi với họ. Những chi tiết nhận diện này biến lễ vật chung thành món quà gửi đích danh một người thân.

Theo cách hiểu truyền thống, đốt là phương thức chuyển quà sang thế giới bên kia. Tiền giấy có thể đi cùng quần áo hoặc thay cho quần áo, cung cấp phương tiện được hình dung là dùng để sắm vật dụng thiết yếu. Vì thế, hình thức bên ngoài không cố định bằng ý nguyện chăm lo. Một gói có ghi tên vẫn có thể được gọi là gửi áo rét dù bên trong không có chiếc áo giấy nào.

Nghi lễ dựa trên trách nhiệm gia đình thường ngày: nhận ra ai đó cần được giữ ấm và chuẩn bị những thứ họ sẽ cần. Áo quần và chăn đệm đem lại cách biểu đạt thiết thực cho nỗi thương tiếc. Lễ vật gợi nhớ người thân như một người từng được mặc, được ăn và được chăm sóc trong gia đình, chứ không chỉ là một cái tên.

Việc chu cấp mùa đông trở thành tục tưởng nhớ như thế nào

Đến thời Tống, tục cúng áo rét đã hình thành. Ở kinh thành Bắc Tống, chợ bán quần áo giấy, giày và những đồ vật khác vào cuối tháng chín âm lịch để đốt ngày mùng một tháng mười. Điều này đặt phong tục trong một chu kỳ chuẩn bị và trao tặng theo mùa, chứ không ở một nghi lễ khai sinh duy nhất có thể xác định.

Tập tục Bắc Kinh về sau có cả quần áo giấy lẫn gói tiền âm phủ ghi tên người nhận. Sự thay thế cho thấy ý tưởng chu cấp đồ dùng mùa đông có thể tồn tại qua những thay đổi của lễ vật. Hình ảnh áo quần của lễ vẫn dễ hiểu vì theo cùng nhu cầu theo mùa mà gia đình người sống trải qua.

Mạnh Khương Nữ và chuyến đi mang áo rét

Một truyền thuyết dân gian gắn việc cúng áo rét với Mạnh Khương Nữ. Trong cách kể này, chồng nàng bị bắt đi lao dịch xây Vạn Lý Trường Thành dưới thời vua Tần. Khi trời lạnh đến gần, nàng đi một chặng đường dài mang áo ấm cho chồng. Đến thành, nàng biết chồng đã chết và hài cốt nằm bên dưới.

Quá đau buồn, nàng khóc cho đến khi một đoạn thành sụp đổ, để lộ người chết. Nàng tìm lại hài cốt chồng, bọc trong chiếc áo mang theo rồi an táng. Tấm áo vốn để giữ người sống khỏi rét trở thành phương tiện người vợ dùng để chăm lo cho chồng sau khi chết.

Đây là mối liên hệ trong truyền thuyết, không phải ghi chép xác thực về nguồn gốc Hàn y. Sức lay động nằm ở hành động chăm sóc bị dang dở: áo đến quá muộn để giữ ấm cho chồng, nhưng trách nhiệm và tình thương của vợ vẫn tiếp tục. Quần áo giấy dâng trong lễ Hàn y thể hiện mong ước tương tự, chu cấp cho người mà gia đình không còn có thể chăm sóc theo cách thường ngày.