Thanh Minh

Tưởng nhớ trong mùa xuân

Thanh Minh (清明) đưa việc tưởng nhớ vào khung cảnh mùa xuân. Các gia đình chăm sóc mộ phần và dâng lễ, trong khi những cuộc du xuân, cây cỏ xanh mới và thức ăn theo mùa đem lại cho cùng dịp này một sắc thái thứ hai: sự chăm lo cho người đã khuất diễn ra giữa lúc vạn vật hồi sinh. Tên gọi có nghĩa là “trong trẻo và sáng sủa”.

Thanh Minh vừa là lễ hội vừa là một trong hai mươi bốn tiết khí. Tiết này bắt đầu khi Mặt Trời đạt kinh độ hoàng đạo 15°, sau Xuân Phân. Vì thế, lễ hội rơi vào đầu tháng 4 chứ không theo một ngày âm lịch cố định. Lễ không phải lúc nào cũng vào ngày 5 tháng 4 và khác với ngày mùng ba tháng ba âm lịch. Gia đình có thể đi tưởng nhớ vào chính ngày ấy hoặc trong khoảng thời gian xung quanh.

Lễ hội hình thành như thế nào

Phong tục Thanh Minh phát triển qua sự kết hợp của những lễ tiết mùa xuân gần nhau. Hàn thực, hay Hanshi, có tục tạm kiêng đốt lửa, nên các gia đình phải chuẩn bị thức ăn trước. Việc viếng mộ trở nên gắn bó với dịp này. Dưới triều Đường, tục viếng mộ Hàn thực vốn đã hình thành được chính thức công nhận; thời điểm gần Thanh Minh góp phần khiến hai dịp lễ phát triển đan xen.

Những cuộc du xuân cũng kết nối Thanh Minh với mùa tụ họp ven nước và vui chơi ngoài trời rộng hơn gắn với Thượng Tỵ. Đến thời Tống, viếng mộ, thức ăn chuẩn bị sẵn và du ngoạn tạo thành một mùa lễ hội xuân sôi nổi. Khi tục kiêng lửa xưa dần bớt nổi bật, tưởng nhớ tổ tiên và du xuân vẫn giữ vị trí trung tâm. Quá trình này lý giải vì sao một ngày gắn với nỗi tiếc thương cũng có những bữa ăn giao lưu và thú thưởng xuân.

Chăm sóc mộ phần và dâng lễ

“Tảo mộ”, hay saomu, bao gồm công việc chăm sóc nơi an táng. Người thân nhổ cỏ, dọn lá rụng, làm sạch mộ và chăm nom khu vực xung quanh. Với những ngôi mộ có nấm đất, đắp thêm hoặc sửa lại lớp đất phủ có thể là một phần của chuyến viếng. Công việc thể hiện trách nhiệm tiếp nối đối với những người được chôn cất tại đó.

Lễ vật có thể gồm hoa, trà, rượu, trái cây và các món đã nấu, đôi khi được chọn vì người mất từng thích. Gia đình thực hành nghi lễ thờ cúng tổ tiên có thể thắp hương, vái lạy và đốt đồ giấy dành cho người đã khuất. Những hành động này khiến việc tưởng nhớ có hình thức cụ thể: mộ được chăm nom, thức ăn được dâng lên và người mất được thưa gửi như một người vẫn còn trong quan hệ gia đình.

Sau lễ cúng, người thân có thể cùng ăn và nhắc lại những người họ đến tưởng niệm. Người lớn tuổi trong gia đình có thể giải thích một cái tên hoặc kể một câu chuyện, giúp người trẻ gắn kết với những họ hàng mà họ chưa từng gặp.

Việc tưởng nhớ cũng có thể diễn ra tại nơi lưu giữ tro cốt, trước bài vị tổ tiên hoặc qua một cuộc tụ họp giản dị không có lễ vật tôn giáo. Công việc cụ thể khác với chăm sóc mộ, nhưng mục đích dành thời gian cho người đã khuất vẫn dễ nhận ra.

Du xuân, cành liễu và thức ăn theo mùa

Đạp thanh, nghĩa đen là “giẫm lên cỏ xanh”, chỉ việc ra ngoài thưởng ngoạn đồng quê mùa xuân. Chuyến đi đến nghĩa địa ngoài khu dân cư cũng có thể là cuộc du ngoạn giữa lá non và hoa mới. Đi bộ, ăn ngoài trời và gặp gỡ các gia đình khác tạo nên sinh hoạt giao lưu cho mùa tưởng nhớ ngoài phạm vi mộ phần.

Thả diều và đánh đu là những hoạt động ngoài trời quen thuộc. Phong tục trong lịch sử còn có cài nhánh liễu lên người hoặc đặt ở cửa. Chồi liễu mới khiến cây trở thành dấu hiệu nổi bật của mùa, trong khi tín ngưỡng truyền thống gắn cành liễu với khả năng bảo vệ.

Ở Giang Nam, vùng hạ lưu Trường Giang, thanh đoàn là thức ăn đặc trưng theo mùa. Những chiếc bánh bột gạo nếp mềm này có màu xanh nhờ trộn các loài cây như ngải cứu vào bột. Nhân đậu ngọt là loại quen thuộc, bên cạnh các phiên bản nhân mặn. Bánh có thể dùng làm lễ vật, đem biếu hoặc ăn như món quà vặt mùa xuân.

Bánh làm sẵn và các món khác gợi lại mối liên hệ giữa Thanh Minh với Hàn thực ngay cả ở nơi không còn kiêng nấu ăn. Nguyên liệu theo mùa của chúng cũng thuộc về chính cuộc du xuân: tưởng nhớ thế hệ trước và thưởng thức hương vị mùa mới có thể cùng nằm trong một ngày quây quần của gia đình.