Tanabata và Thất tịch

Cuộc gặp qua Ngân Hà

Thất Tịch (Qixi, 七夕) của Trung Quốc và Tanabata của Nhật Bản cùng chia sẻ truyền thuyết về một thiếu nữ dệt vải và chàng chăn bò bị Ngân Hà chia cách, được phép gặp nhau vào đêm bảy tháng bảy. Câu chuyện gắn tình cảm với công việc khéo léo: người thợ dệt trên trời khơi nguồn ước nguyện có đôi tay khéo, còn cuộc đoàn tụ của đôi tình nhân đem lại ý nghĩa lãng mạn bền lâu cho dịp lễ. Thất Tịch đặc biệt phát triển truyền thống phụ nữ cầu khéo; Tanabata gắn chặt với điều ước viết ra và đồ trang trí trên cành tre.

Trong một cách kể quen thuộc của Trung Quốc, Chức Nữ (Zhinü, 织女), cô gái dệt vải, rời thiên đình và kết hôn với Ngưu Lang (Niulang, 牛郎), một chàng chăn bò phàm trần. Họ chung sống và có hai con. Khi nhà trời phát hiện cuộc hôn nhân, Vương Mẫu đưa Chức Nữ trở lại thiên đình. Ngưu Lang mang các con đuổi theo, nhờ tấm da thần kỳ của con bò chàng từng chăm sóc. Trước khi chàng đến được bên nàng, Vương Mẫu vạch trâm cài tóc ngang trời, tạo nên dòng sông chia cắt gia đình. Nỗi đau của họ khiến chim khách cảm động, tụ lại thành cầu qua sông. Cuối cùng, đôi tình nhân được phép qua cầu gặp nhau mỗi năm một lần, vào đêm bảy tháng bảy.

Trong dị bản Nhật Bản quen thuộc, Orihime là người dệt vải chăm chỉ, còn Hikoboshi là chàng chăn bò cần mẫn. Sau khi kết hôn, họ quá chìm đắm trong hạnh phúc đến mức bỏ bê bổn phận. Người cha trên trời của Orihime chia cách họ bằng dòng sông. Thấy họ đau buồn, ông cho phép gặp nhau hằng năm với điều kiện họ trở lại công việc. Cách kể Nhật Bản đặc biệt nhấn mạnh sự cân bằng giữa tình cảm và trách nhiệm.

Chức Nữ gắn với sao Vega, còn Ngưu Lang gắn với sao Altair. Từ nơi quan sát tối, có thể nhìn thấy Ngân Hà ở giữa hai sao. Cuộc gặp của họ là sự kiện trong truyền thuyết; hai ngôi sao không tiến lại gặp nhau vào đêm lễ hội.

Truyền thống chung đã phát triển như thế nào

Chức Nữ và Khiên Ngưu trên trời xuất hiện trong Kinh Thi Trung Quốc cổ đại, nhưng những lời nhắc ấy có trước câu chuyện tình hoàn chỉnh về sau. Đến đầu thời trung đại, các mô tả của Trung Quốc về lễ đêm bảy đã có phụ nữ dâng trái cây và xâu kim với hy vọng được khéo léo. Kể chuyện, dâng lễ và tài khéo thực hành trở nên gắn bó mật thiết.

Ở Nhật Bản, lễ hội sao của Trung Quốc và Kikkoden, việc cầu tài khéo, gắn với truyền thống về một thiếu nữ dệt vải gọi là tanabatatsume. Lễ mừng phát triển vượt ra ngoài nghi lễ cung đình thành phong tục rộng rãi hơn nhiều. Trong thời Edo, giấy ghi điều ước treo trên tre trở nên quen thuộc; ước vọng viết chữ đẹp hơn và học giỏi hơn giúp mở rộng trọng tâm dệt vải cũ sang những tài năng khác.

Thất Tịch: cầu Chức Nữ ban tài khéo

Khất xảo (Qiqiao, 乞巧), thường được dịch là “cầu khéo”, giữ vai trò trung tâm trong lịch sử Thất Tịch. Phụ nữ và thiếu nữ cầu Chức Nữ ban sự khéo léo, thông minh, nhất là trong may, thêu và dệt. Đó là những năng lực hữu ích trong việc nhà và sản xuất hàng dệt, đồng thời cũng là phẩm chất thường được dùng để đánh giá thiếu nữ và người sắp làm dâu. Cầu hôn nhân hạnh phúc vì thế tự nhiên đi cùng cầu đôi tay giỏi giang.

Các lễ tục khiến những hy vọng ấy trở nên hữu hình. Trái cây và lễ vật khác được bày trong sân hoặc trên bàn dưới trời đêm. Thi xâu kim thử độ nhanh và chính xác khi người tham gia luồn chỉ qua các lỗ nhỏ dưới ánh sáng yếu. Trong một số truyền thống, kim được làm riêng có nhiều lỗ, khiến thử thách khó hơn. Đồ thủ công cũng được trưng bày để thể hiện sự khéo léo của người làm.

Những hoạt động ấy còn tạo dịp để phụ nữ tụ họp, so sánh sản phẩm và vui với nhau. Lễ hội cầu khéo có thể đồng thời mang tính thi đua, tín ngưỡng và giao lưu. Sự gắn bó hiện đại của Thất Tịch với các cuộc hẹn lãng mạn và quà tặng dựa vào chuyện đôi tình nhân, còn phong tục xưa giải thích vì sao người dệt vải, cây kim và ước nguyện có tài vẫn quan trọng đối với bản sắc của dịp lễ.

Tanabata: viết ra điều ước

Dịp Tanabata, trẻ em và người lớn viết điều ước lên tanzaku, những dải giấy màu hẹp, rồi treo trên cành tre. Điều ước có thể liên quan đến việc học, một kỹ năng nghệ thuật, hoài bão tương lai hoặc hạnh phúc cá nhân. Viết ra khiến điều ước có hình thức nhìn thấy được, còn trang trí cành tre biến hy vọng riêng của từng người thành việc một gia đình, lớp học hay cộng đồng có thể cùng làm.

Đồ gấp giấy, dây kết và dải giấy trang trí đi cùng các mảnh ghi điều ước. Hoạt động kết hợp viết chữ với thủ công, giữ mối liên hệ với lời cầu thành tài thời trước của lễ hội, ngay cả khi điều ước vượt xa phạm vi dệt vải. Những cành tre trang trí được đặt trong nhà, trường học và không gian công cộng.

Những dải giấy công phu của Sendai là một ví dụ nổi bật về truyền thống thủ công ấy. Các dải fukinagashi dài gợi sợi chỉ của Chức Nữ và lời cầu tiến bộ trong dệt vải cùng các ngành nghệ thuật. Treo phía trên phố mua sắm, đồ trang trí biến những ước nguyện đó thành hình thức trưng bày công cộng quy mô lớn.

Sự khác biệt rõ nhất nằm ở việc người tham gia làm bằng tay. Cuộc thi xâu kim Thất Tịch vừa cầu khéo vừa thể hiện tài khéo; mảnh giấy điều ước Tanabata làm khát vọng hiện hữu qua chữ viết và trang trí. Cả hai đều đem câu chuyện trên trời thành cách biểu đạt thiết thực dưới mặt đất.

Vì sao ngày có thể khác nhau

Thất Tịch theo ngày 7 tháng 7 âm lịch Trung Quốc. Tanabata có nhiều lịch tổ chức sau khi Nhật Bản áp dụng cách ghi ngày dân sự Gregory năm 1873. Một số lễ mừng giữ số tháng ngày cũ, một số chuyển muộn một tháng Gregory, còn những dịp khác giữ mối liên hệ với ngày âm lịch trước kia.

Vì vậy, một lễ hội Tanabata tháng 8 không mặc nhiên dùng âm lịch. Ngày thay đổi của Tanabata truyền thống được đặt ra để gần với dịp tháng bảy cũ; lễ mừng cố định trong tháng 8 giữ sự xấp xỉ theo mùa. Các ngày 6–8 tháng 8 của Sendai vẫn cố định ngay cả trong những năm Thất Tịch và Tanabata truyền thống rơi vào thời điểm muộn hơn nhiều trong tháng.