Tết Việt Nam và Tết Nguyên đán Trung Quốc: có liên hệ nhưng không đồng nhất
Hai dịp đầu năm trong những truyền thống có liên hệ
Tết, tên đầy đủ là Tết Nguyên Đán, là dịp đầu năm của Việt Nam. Tết Nguyên đán Trung Quốc, còn gọi là Xuân tiết, mở đầu năm truyền thống của Trung Quốc. Cả hai dịp đều đưa người thân trở về nhà, tưởng nhớ các thế hệ đi trước và đánh dấu khởi đầu mới bằng những bữa ăn đặc biệt, lời chúc và quà tặng. Sự tương đồng hiện rõ nhất trong mái ấm gia đình: việc chuẩn bị tiễn đi năm cũ, còn những cuộc sum họp đầu tiên gửi gắm hy vọng cho năm mới.
Lịch Việt Nam phát triển qua lịch sử giao lưu lâu dài với truyền thống lịch pháp Trung Quốc, gồm cả những giai đoạn dùng chung lịch và tính lịch độc lập tại Việt Nam. Bối cảnh chung ấy giúp lý giải nét tương đồng giữa hai dịp lễ. Các gia đình Việt Nam tạo nên những món ăn, cách bày hoa và phong tục thăm viếng riêng khi năm mới đến; những điều ấy vẫn giữ vai trò cốt lõi trong bản sắc của Tết.
Khi nào hai dịp lễ bắt đầu
Mỗi dịp lễ bắt đầu vào ngày đầu tiên của tháng đầu tiên trong âm dương lịch của mình. Các lịch này lấy Mặt Trăng làm cơ sở cho tháng và dùng tháng nhuận để giữ năm phù hợp với các mùa. Tết Việt Nam và Tết Nguyên đán Trung Quốc thường trùng ngày theo lịch Gregory, nhưng không nhất thiết phải trùng.
Lịch Việt Nam và lịch Trung Quốc hiện đại dùng giờ tham chiếu cách nhau một giờ. Gần ranh giới ngày, khác biệt này có thể làm thay đổi ngày được gán cho sóc hoặc ảnh hưởng đến việc đánh số tháng. Vì thế, Tết Việt Nam theo lịch Việt Nam; riêng ngày Tết Nguyên đán Trung Quốc không đủ để xác định ngày Tết Việt Nam.
Sum họp và chỗ dành cho tổ tiên
Việc chuẩn bị Tết gồm dọn dẹp nhà cửa, mua hoa và làm thức ăn trước khi năm mới đến. Trong những gia đình có bàn thờ tổ tiên, bàn thờ được lau dọn và bày hương, hoa, trái cây cùng các lễ vật khác. Mâm ngũ quả là hình ảnh quen thuộc, dù loại quả được chọn có khác nhau. Việc tưởng nhớ người đã khuất dành một chỗ trong cuộc sum họp cho ông bà và các thế hệ trước, bên cạnh những người thân có thể trực tiếp quây quần.
Tết Nguyên đán Trung Quốc cũng có việc dọn dẹp và chuẩn bị nhà cửa từ trước. Bữa cơm đoàn viên vào đêm giao thừa là cuộc sum họp trọng tâm: người thân cùng ngồi vào một bữa ăn thịnh soạn trước khi năm cũ kết thúc. Những gia đình duy trì tục thờ cúng tổ tiên có thể dâng thức ăn và hương tại bàn thờ hoặc trước bài vị. Các lễ vật ấy thể hiện lòng biết ơn và mối gắn bó gia đình được tiếp nối. Tục thức đón năm mới, gọi là thủ tuế (shousui), kéo dài buổi tối bên nhau.
Những điều món ăn ngày Tết gửi gắm
Những món ăn nổi tiếng nhất của Tết Việt Nam gồm bánh chưng hình vuông và bánh tét hình trụ. Các loại bánh nhân mặn quen thuộc có gạo nếp bao quanh đậu xanh và thịt lợn, được gói trong lá rồi nấu trong nhiều giờ. Bánh chưng đặc biệt gắn với miền Bắc Việt Nam, còn bánh tét nổi bật trong dịp Tết ở miền Trung và miền Nam. Bánh có thể được dâng lên tổ tiên, chia sẻ trong bữa ăn và biếu người thân. Cùng nhau gói và nấu bánh tự nó cũng là một phần của việc chuẩn bị đón Tết.
Những món khác tạo nên nét riêng của từng gia đình và vùng miền trong bữa ăn. Thịt kho trứng là món Tết quen thuộc ở miền Nam. Mứt quả và các loại bánh kẹo được bày cùng trà để tiếp khách, nên việc đãi khách tiếp diễn cả giữa những bữa cơm gia đình lớn.
Các món ăn Tết Nguyên đán Trung Quốc cũng biến bữa ăn thành những lời chúc. Ở miền Bắc Trung Quốc, các gia đình thường làm sủi cảo (jiaozi), loại bánh có nhân với hình dáng gợi nhớ những thỏi kim loại dùng làm tiền ngày xưa và gửi gắm sự thịnh vượng. Cá được dọn lên với lời chúc dư dả, vì từ chỉ cá trong tiếng Trung đồng âm với từ chỉ sự dư thừa. Niên cao (nian gao), bánh gạo năm mới, mang lời chúc mỗi năm một vươn lên qua âm đọc của tên bánh. Cách chế biến trải từ bánh ngọt đến món mặn. Thực đơn ngày Tết cụ thể tùy theo vùng miền và gia đình.
Hoa, lời chúc và tiền mừng tuổi
Đồ trang trí Tết Việt Nam đưa cây cối đang sinh trưởng vào nhà. Hoa đào hồng đặc biệt gắn với Tết miền Bắc, hoa mai vàng với miền Nam, còn cây quất trĩu quả xuất hiện trong nhà ở và cơ sở kinh doanh. Thư pháp và tranh Tết bổ sung những lời chúc bằng chữ bên cạnh hoa quả.
Tết Nguyên đán Trung Quốc đặc biệt coi trọng đồ trang trí bằng giấy đỏ. Những đôi câu đối ở cửa gửi gắm lời chúc cho gia đình, còn chữ Phúc (fu, 福), nghĩa là phúc lành, xuất hiện trên cửa và tường. Đèn lồng đỏ cùng các đồ trang trí khác khiến sự đổi mới hiện diện cả ngoài bàn ăn. Hoa tươi và trái cây cũng thuộc nhiều hình thức đón Tết của người Trung Quốc, với lựa chọn tùy theo phong tục địa phương.
Trong những cuộc thăm hỏi dịp Tết Việt Nam, con cháu chúc người lớn tuổi sức khỏe và trường thọ. Tiền mừng tuổi, gọi là lì xì, đi cùng lời chúc, đặc biệt giữa người lớn và trẻ nhỏ. Trong các cuộc thăm hỏi Tết Nguyên đán Trung Quốc, bái niên (bainian) nghĩa là chúc mừng năm mới; trẻ em thường nhận tiền trong phong bao đỏ, hay được gọi là hồng bao (hongbao). Tiền là một phần của sự trao gửi kính trọng và lời chúc phúc, bên cạnh trò chuyện, thức ăn và quà mang đến cho gia đình được thăm.
Ngay cả những hình con giáp quen thuộc dùng để trang trí cũng có thể khác nhau. Trong hệ con giáp Việt Nam, mèo giữ vị trí của thỏ trong chuỗi con giáp Trung Quốc.
Trình tự của dịp Tết
Những ngày đầu Tết Việt Nam tập trung vào chúc Tết và thăm hỏi trong gia đình, rồi mở rộng sang họ hàng khác, bạn bè và thầy cô. Một số gia đình chọn người đầu tiên bước vào nhà sau thời khắc sang năm, theo tục xông đất. Người được xem là may mắn hoặc phù hợp với gia đình được mời đến với hy vọng cuộc thăm hỏi đầu tiên sẽ giúp năm mới khởi đầu thuận lợi. Điều này khiến lần gặp mở đầu có ý nghĩa vượt ra ngoài một cuộc thăm viếng thông thường.
Tết Nguyên đán Trung Quốc cũng đi từ đoàn viên tại nhà đến những vòng thăm hỏi và mừng lễ rộng hơn. Mùa lễ truyền thống của dịp này dẫn đến Tết Nguyên tiêu vào ngày rằm tháng Giêng, với những phong tục quen thuộc như ngắm đèn lồng và ăn bánh viên tròn bằng bột gạo. Các cuộc thăm hỏi gia đình chính của Tết Việt Nam tập trung vào những ngày mở đầu, nằm trong một khoảng thời gian chuẩn bị và thực hành lễ tục dài hơn. Trình tự ấy không phải một chương trình mười lăm ngày giống hệt: các gia đình chuyển từ đón năm mới và tưởng nhớ tổ tiên sang tiếp đón, thăm hỏi những người cùng chia sẻ dịp Tết.