Khác biệt giữa lịch Trung Quốc và lịch Việt Nam

Cấu trúc chung

Lịch Trung Quốc và lịch Việt Nam cùng thuộc truyền thống âm dương lịch xét trên những nét lớn. Các tháng theo Mặt Trăng, còn cách đánh số tháng và các tháng nhuận giữ cho năm gắn với Mặt Trời và các mùa. Mười hai tháng âm lịch trung bình có tổng độ dài khoảng 354 ngày, ngắn hơn năm theo mùa chừng mười một ngày. Việc thỉnh thoảng thêm trọn một tháng ngăn phần chênh lệch ấy khiến ngày đầu năm dịch chuyển dần qua các mùa.

Trong cả hai hệ thống hiện đại, ngày 1 âm lịch là ngày dân sự chứa thời điểm sóc thiên văn, khi Mặt Trăng và Mặt Trời có cùng kinh độ trên đường hoàng đạo nếu quan sát từ tâm Trái Đất. Tháng không bắt đầu khi lưỡi liềm đầu tiên xuất hiện. Một tháng có 29 hoặc 30 ngày dân sự. Đông chí thuộc tháng 11, tạo một mốc hằng năm để đánh số các tháng.

Trung khí là mười hai mốc xen kẽ trong 24 tiết khí, cách nhau 30 độ kinh độ hoàng đạo của Mặt Trời. Chúng giúp xác định vị trí tháng nhuận. Đếm các tháng từ đầu một tháng chứa Đông chí đến trước tháng chứa Đông chí kế tiếp, không tính tháng kế tiếp ấy. Khi có mười ba tháng, tháng đầu tiên trong khoảng đó không có trung khí là tháng nhuận. Tháng ấy lặp lại số của tháng trước. Khi có mười hai tháng, không thêm tháng nhuận trong khoảng đó.

Vì vậy, không thể xác định tháng nhuận chỉ bằng cách tìm một tháng bất kỳ không có trung khí. Vị trí của tháng trong chuỗi giữa hai Đông chí mới là điều quan trọng. “Tháng 6 nhuận” nghĩa là một tháng âm lịch được thêm sau tháng 6 thường.

Khác biệt về múi giờ

Phép tính lịch Việt Nam hiện đại dùng UTC+7, tương ứng với kinh tuyến chuẩn 105° đông. Phép tính lịch Trung Quốc hiện đại dùng UTC+8, tương ứng với 120° đông. Các giờ tham chiếu này quyết định ngày dân sự được gán cho sóc và trung khí. Chúng không thay đổi khi lịch được sử dụng ở nước ngoài.

Một hiện tượng gần nửa đêm có thể rơi vào hai ngày khác nhau trong hai hệ thống. Nếu đó là sóc, tháng âm lịch ở Việt Nam có thể bắt đầu sớm hơn một ngày. Một trung khí nằm ở hai phía khác nhau của ranh giới tháng cũng có thể làm thay đổi tháng chứa trung khí ấy, ảnh hưởng đến việc đánh số tháng và đặt tháng nhuận.

Đánh số tháng quanh dịp đầu năm 1985

Trong trường hợp này, Đông chí rơi vào các ngày địa phương khác nhau, còn sóc tháng 12 đều rơi vào ngày 22 tháng 12 trong cả hai hệ thống. Ở Việt Nam, Đông chí thuộc tháng đã bắt đầu từ tháng 11 dương lịch. Trong lịch Trung Quốc, Đông chí thuộc tháng mới bắt đầu ngày 22 tháng 12. Vì mỗi lịch đều gán Đông chí vào tháng 11 âm lịch, các tháng tiếp theo được đánh số khác nhau. Tết Việt Nam diễn ra ngày 21 tháng 1 năm 1985, còn Tết Nguyên đán Trung Quốc diễn ra ngày 20 tháng 2, muộn hơn ba mươi ngày.

Phần lớn các kỳ sóc và trung khí rơi vào cùng một ngày dân sự trong hai lịch. Khác biệt xuất hiện quanh những ranh giới cụ thể, vì vậy không lịch nào luôn sớm hơn lịch kia một ngày hay một tháng.

Chuyển đổi ngày lịch sử

Lịch sử lịch pháp Việt Nam gồm những giai đoạn dùng chung lịch Trung Quốc, tính lịch riêng tại Việt Nam và áp dụng khác nhau giữa miền Bắc với miền Nam. Cơ sở UTC+7 hiện nay được áp dụng cho việc tính lịch ở miền Bắc Việt Nam từ năm 1968 và trên toàn quốc từ năm 1976. Những thay đổi đối với đồng hồ dân sự không phải lúc nào cũng trùng với thay đổi về giờ tham chiếu của lịch.

Một ngày lịch sử cần có địa điểm, cách ghi năm nguyên gốc, tháng và ngày âm lịch, cùng mọi dấu hiệu chỉ tháng nhuận. Việc chuyển đổi phải dùng lịch có hiệu lực tại nơi đó vào thời điểm ấy. Một số lịch Việt Nam thời trung đại không thể được khôi phục đầy đủ từ tư liệu còn lại. Khi phép chuyển đổi dùng lịch Trung Quốc thay thế hoặc áp dụng một quy tắc có sau, cần ghi rõ tính xấp xỉ ấy bên cạnh kết quả.