Ganzhi: jak działa 60-elementowy cykl pni i gałęzi

Niebiańskie pnie i ziemskie gałęzie

Ganzhi (干支), cykl pni i gałęzi, łączy jeden z dziesięciu niebiańskich pni z jedną z dwunastu ziemskich gałęzi. Pień występuje jako pierwszy: Jia-Zi składa się z Jia i Zi, a Bing-Wu z Bing i Wu. Pary mogą oznaczać kilka jednostek czasu, dlatego towarzyszące im słowo „rok”, „miesiąc”, „dzień” lub „godzina” jest niezbędne.

Kolumny pokazują dwa ciągi składowe, a nie pełny cykl. Pień Wu, 戊, i gałąź Wu, 午, są różnymi znakami mimo identycznego zapisu bez oznaczeń tonów.

Dlaczego cykl zawiera sześćdziesiąt par

Zacznij od pierwszej pozycji każdego ciągu i przesuwaj oba o jeden krok. Pierwsze pary to Jia-Zi, Yi-Chou, Bing-Yin i Ding-Mao. Pozycja 10 to Gui-You. Następny pień wraca do Jia, podczas gdy gałąź przechodzi do Xu, dając Jia-Xu. Dwa kroki później także gałąź wraca na początek, tworząc Bing-Zi.

Oba ciągi powracają razem do pozycji początkowych po sześćdziesięciu krokach: sześciu obiegach dziesięciu pni i pięciu obiegach dwunastu gałęzi. Sześćdziesiąt jest ich najmniejszą wspólną wielokrotnością. Cykl zawiera więc sześćdziesiąt par, a nie wszystkie 120 kombinacji, które można utworzyć, wybierając pień i gałąź niezależnie.

Pnie o numerach nieparzystych spotykają wyłącznie gałęzie o numerach nieparzystych, a pnie o numerach parzystych — wyłącznie gałęzie o numerach parzystych. Jia-Chou, łączące pozycje 1 i 2, nigdy nie występuje. Wu-Wu występuje: pień jest piąty, a gałąź siódma. Para ta zajmuje pozycję 55 w pełnym ciągu.

Dla pozycji cyklu n, numerowanej od 1 do 60, pozycja pnia to 1 plus reszta z dzielenia (n − 1) przez 10. Pozycja gałęzi wykorzystuje zamiast tego dzielenie przez 12. Dla pozycji 41 otrzymujemy pień 1 i gałąź 5, czyli Jia-Chen.

Lata, miesiące, dni i godziny

Ten sam ciąg działa w różnych skalach czasu. Dzień Jia-Zi nie musi przypadać w roku Jia-Zi, a ciąg dni nie zaczyna się od nowa na początku miesiąca lub roku księżycowego. Tradycyjne godziny, shichen, zwykle przedstawia się we współczesnym systemie zegarowym jako dwanaście dwugodzinnych przedziałów.

Pnie roku i miesiąca są ze sobą powiązane, podobnie jak pnie dnia i godziny. W zwykłym przyporządkowaniu pierwszego miesiąca rok Jia lub Ji rozpoczyna ciąg miesięcy od miesiąca Yin oznaczonego Bing-Yin. W przyporządkowaniu godzin dzień Jia lub Ji nadaje Jia porze Zi, a Yi następującej po niej porze Chou. Pień godziny wyprowadza się zatem z pnia dnia, a nie z pnia roku.

Cztery pary pni i gałęzi zawierają osiem chińskich znaków. To dosłowna podstawa nazwy Bazi, systemu czterech filarów stosowanego w tradycyjnej wróżbie na podstawie urodzenia.

Granice i kontekst kalendarzowy

W roku kalendarza chińskiego oznaczenie Ganzhi zmienia się w Chiński Nowy Rok. Rok zaczynający się od Lichun, Początku wiosny, należy do innej konwencji, często stosowanej we wróżbiarstwie. Rozróżnienie wpływa na daty pomiędzy obiema granicami rocznymi.

Oznaczenia miesięcy wymagają odrębnego rozróżnienia. Numerowane miesiące księżycowe należą do kalendarza księżycowo-słonecznego. Miesiące wyznaczane przez okresy solarne, stosowane w wielu obliczeniach Bazi, rozciągają się między dwunastoma naprzemiennymi okresami solarnymi nazywanymi jie. Yin zaczyna się w Lichun, a Mao w Jingzhe. Miesiąc przestępny nie tworzy dodatkowego przedziału między okresami solarnymi. Systemy historyczne, które nadawały nazwy Ganzhi miesiącom księżycowym, stosowały inny rodzaj granicy miesiąca.

Rok oparty na Lichun może zmieniać się o północy na początku daty Lichun albo w samej chwili astronomicznego zdarzenia. W krótszej skali dni urodzeniu późną nocą można przypisać parę następnego dnia już od 23:00 albo zachować parę bieżącej doby cywilnej aż do północy. Konwencje te wpływają na moment zmiany oznaczenia, podczas gdy kolejność sześćdziesięciu par pozostaje taka sama.