Kalendarz tybetański i jego odmiany
Tradycje kalendarzowe
Kalendarz tybetański jest księżycowo-słoneczny. Jego miesiące podążają za obliczanym cyklem księżycowym, a miesiące przestępne utrzymują związek numerowanych miesięcy z rokiem słonecznym. Rok ma dwanaście lub trzynaście miesięcy. Losar, tybetański Nowy Rok, rozpoczyna pierwszy miesiąc, a kalendarz wyznacza także daty świąt buddyjskich, obchodów upamiętniających i powtarzających się dni praktyki religijnej.
Tybetańskie obliczenia kalendarzowe wywodzą się z astronomii indyjskiej związanej z Kalaczakrą, tradycją nauczania buddyjskiego, której teksty obejmują system obliczeń astronomicznych. Uczeni tybetańscy dostosowali te metody i rozwinęli kilka tradycji obliczeniowych. Szerzej rozumiany almanach tybetański czerpie także z rodzimych praktyk i wywodzących się z Chin systemów żywiołów oraz cykli zwierzęcych.
Dwie główne tradycje kalendarzowe to Phugpa, zwana też Phukluk, i Tsurphu, zwana też Tsurluk. Phugpa jest szeroko stosowana w społecznościach buddyzmu tybetańskiego. Tsurphu wiąże się zwłaszcza z tradycją Karma Kagyu i bierze nazwę od klasztoru Tsurphu. Są to linie przekazu obliczeń, a nie dwie nazwy jednego powszechnie identycznego kalendarza.
Ich metody obliczają ruchy średnie i stosują poprawki na zmienność ruchów Słońca i Księżyca. Różnice wartości początkowych i reguł miesięcy przestępnych mogą zmieniać rozmieszczenie miesięcy i oznaczenia dni. Tradycyjne obliczenia wykorzystują własne modele astronomiczne, więc ich wyniki nie muszą dokładnie pokrywać się z położeniami obliczonymi metodami współczesnej astronomii. Samo przesunięcie strefy czasowej kalendarza chińskiego nie daje kalendarza tybetańskiego.
Daty pomijane i powtarzane
Miesiąc tybetański ma trzydzieści numerowanych dni księżycowych, lecz nie są to trzydzieści równych okresów po dwadzieścia cztery godziny. Każdy dzień księżycowy odpowiada przyrostowi obliczonej długości Księżyca względem Słońca o 12 stopni. Czas potrzebny do przebycia takiego odcinka jest zmienny.
Kalendarz przypisuje te liczby zwykłym dniom, wykorzystując umowną granicę o świcie. W regule Phugpa zwykły dzień otrzymuje numer dnia księżycowego trwającego w chwili jego rozpoczęcia. Krótki dzień księżycowy może zacząć się i skończyć między dwiema kolejnymi granicami o świcie, przez co żaden zwykły dzień nie otrzymuje tego numeru. Dłuższy dzień księżycowy może obejmować dwie granice i nadać ten sam numer dwóm kolejnym zwykłym dniom.
Data pominięta oznacza zatem, że w wydrukowanym ciągu brakuje numeru. Data powtórzona oznacza, że ten sam numer określa dwa różne dni. Dni tygodnia biegną normalnie w obu przypadkach. Powtórzoną datę można rozróżnić za pomocą oznaczenia pierwszego lub drugiego wystąpienia, dnia tygodnia i odpowiadającej daty cywilnej.
Miesiąc przestępny działa w innej skali. Dodaje cały miesiąc do roku, nadając dwóm miesiącom ten sam numer. W konwencji Phugpa miesiąc przestępny występuje przed zwykłym miesiącem o tym numerze. Kolejność ta różni się od konwencji chińskiej, w której miesiąc przestępny następuje po zwykłym miesiącu, którego numer powtarza. Oznaczenie przestępności miesiąca jest zatem równie ważne jak sam numer.
Zapisy przeliczeń
Pełna data tybetańska obejmuje tradycję kalendarzową, oznaczenie roku, numer miesiąca, status miesiąca zwykłego lub przestępnego, dzień księżycowy i ewentualne oznaczenie daty powtórzonej. Tradycyjne nazwy lat łączą zwierzę z żywiołem w cyklu sześćdziesięcioletnim. Sama nazwa zwierzęcia powraca co dwanaście lat, a nawet pełna nazwa cykliczna potrzebuje kontekstu historycznego, by umiejscowić ją w konkretnym stuleciu.
Przeliczając zapis, zachowaj oryginalną datę obok odpowiednika cywilnego. Przy dacie powtórzonej rozróżnij oba wystąpienia. Pominięta data księżycowa nie ma w określonym kalendarzu zwykłego dnia z tym oznaczeniem, więc nie można przypisać jej odpowiednika cywilnego przez samo odliczanie od początku miesiąca.
Obchody religijne wprowadzają odrębną decyzję. Kalendarze mogą wskazywać, kiedy należy wykonać praktykę zwykle związaną z datą pominiętą lub powtórzoną. Ta reguła obchodów należy do danej wspólnoty lub kalendarza i nie zmienia podstawowego ciągu dat. Wpis świąteczny i historyczny zapis urodzenia mogą więc wymagać innego postępowania, nawet jeśli wymieniają ten sam numer dnia księżycowego.
Chiński przelicznik Atlasu nie oblicza dat tybetańskich. Przeliczenie tybetańskie wymaga kalendarza lub obliczeń dla odpowiedniej tradycji, z uwzględnieniem jej konwencji miesięcy przestępnych i dat powtórzonych.