72 pentady: zestawienie z objaśnieniami
Trzy oznaki w każdym okresie
Siedemdziesiąt dwa hou (候), nazywane zwykle pentadami, nadają rokowi okresów solarnych bardziej szczegółowe słownictwo sezonowe. Każdy z dwudziestu czterech okresów ma trzy kolejne oznaki. Zmieniają się wiatry, poruszają się owady, przylatują ptaki, otwierają się kwiaty i zamarza woda. Obok tych rozpoznawalnych zjawisk występują dawne wyobrażenia o przemianach, rytuałach oraz relacji między niebem a ziemią.
„Pentada” odnosi się do tradycyjnej jednostki pięciodniowej. W opisie całego roku sezonowego jest to przybliżenie: siedemdziesiąt dwa okresy trwające dokładnie pięć dni dają łącznie zaledwie 360 dni. Współczesne okresy solarne również mają nierówną długość. Poniższe oznaki przedstawiono w tradycyjnej kolejności, nie przypisując każdej z nich stałego pięciodniowego przedziału dat gregoriańskich.
Tekst będący podstawą tabeli
Tabela opiera się na przekazanej wersji Yue Ling Qi Shi Er Hou Ji Jie, „Zebranych objaśnień siedemdziesięciu dwóch pentad Rozporządzeń miesięcznych”. Dzieło tradycyjnie przypisuje się uczonemu Wu Chengowi z epoki Yuan, lecz jego autorstwo jest niepewne. Już osiemnastowieczny katalog Siku Quanshu podawał tę atrybucję w wątpliwość.
Tekst objaśnia oznaki za pomocą wcześniejszych pism, interpretacji nazw roślin i zwierząt oraz wyobrażeń o zmianach pór roku. Niektóre identyfikacje różnią się od spotykanych w innych wersjach tradycji. Poniższe uwagi dotyczą różnic wpływających na brzmienie przekładu angielskiego.
Pełny ciąg
Każdy wiersz zawiera trzy kolejne oznaki, czytane od lewej do prawej. „Tradycyjne wierzenie” wskazuje na opowieść o przemianie, a nie na proces biologiczny. Mniej znane nazwy roślin i zwierząt objaśniono pod tabelą.
| Okres solarny | Pierwsza oznaka | Druga oznaka | Trzecia oznaka |
|---|---|---|---|
| Lichun — Początek wiosny | Wschodnie wiatry roztapiają lód | Zimujące stworzenia zaczynają się poruszać | Ryby podpływają pod lód |
| Yushui — Deszczowa woda | Wydry układają ryby jak ofiary | Migrujące gęsi lecą na północ | Trawy i drzewa zaczynają wypuszczać pędy |
| Jingzhe — Przebudzenie owadów | Brzoskwinie zaczynają kwitnąć | Śpiewają wilgi | Jastrzębie zamieniają się w ptaki jiu, często tłumaczone jako „gołębie” (tradycyjne wierzenie) |
| Chunfen — Równonoc wiosenna | Przylatują jaskółki | Zaczynają rozbrzmiewać grzmoty | Zaczynają pojawiać się błyskawice |
| Qingming | Drzewa tong zaczynają kwitnąć | Myszy polne zamieniają się w przepiórki (tradycyjne wierzenie) | Zaczynają pojawiać się tęcze |
| Guyu — Deszcz dla zbóż | Zaczyna rosnąć rzęsa | Odzywające się ptaki jiu biją skrzydłami | Dudki osiadają na morwach |
| Lixia — Początek lata | Odzywają się turkucie | Z ziemi wychodzą dżdżownice | Zaczynają rosnąć tykwy wanggua |
| Xiaoman — Mała pełnia | Bujnie rosną gorzkie zioła | Więdną miękkie trawy | Nadchodzi pora zbiorów pszenicy |
| Mangzhong — Zboże w kłosach | Wylęgają się modliszki | Zaczynają odzywać się dzierzby | Milknie fanshe |
| Xiazhi — Przesilenie letnie | Jelenie lu zrzucają poroże | Cykady zaczynają śpiewać | Zaczyna rosnąć banxia |
| Xiaoshu — Mały upał | Nadchodzą ciepłe wiatry | Świerszcze chronią się w ścianach swoich norek | Młode jastrzębie zaczynają polować |
| Dashu — Wielki upał | Gnijąca trawa zamienia się w świetliki (tradycyjne wierzenie) | Wilgotna ziemia przynosi parne gorąco | W swojej porze nadchodzą ulewne deszcze |
| Liqiu — Początek jesieni | Nadchodzą chłodne wiatry | Osadza się biała rosa | Śpiewają jesienne cykady |
| Chushu — Koniec upałów | Jastrzębie układają ptaki jak ofiary | Niebo i ziemia zaczynają nabierać surowości | Zboże dojrzewa do zbiorów |
| Bailu — Biała rosa | Przylatują dzikie gęsi | Odlatują jaskółki | Stada ptaków gromadzą pożywienie |
| Qiufen — Równonoc jesienna | Zaczynają milknąć grzmoty | Zimujące stworzenia zwężają wejścia do swoich nor | Wody zaczynają wysychać |
| Hanlu — Zimna rosa | Przylatują późniejsze stada dzikich gęsi | Wróble wchodzą do morza i zamieniają się w małże (tradycyjne wierzenie) | Chryzantemy wydają żółte kwiaty |
| Shuangjiang — Nadejście szronu | Cyjony układają zdobycz jak ofiary | Liście żółkną i opadają | Wszystkie zimujące stworzenia opuszczają głowy i zapadają w bezruch |
| Lidong — Początek zimy | Woda zaczyna zamarzać | Ziemia zaczyna zamarzać | Bażanty wchodzą do morza i zamieniają się w duże małże (tradycyjne wierzenie) |
| Xiaoxue — Mały śnieg | Tęcze znikają z oczu | Energia nieba unosi się, a energia ziemi opada | Wszystko się zamyka, gdy nastaje zima |
| Daxue — Wielki śnieg | Milknie hedan | Tygrysy zaczynają gody | Trawa liting zaczyna kiełkować |
| Dongzhi — Przesilenie zimowe | Dżdżownice zwijają się | Jelenie mi zrzucają poroże | Źródła zaczynają się ożywiać |
| Xiaohan — Mały mróz | Gęsi zwracają się ku północy | Sroki zaczynają zakładać gniazda | Bażanty zaczynają się odzywać |
| Dahan — Wielki mróz | Zaczynają się wylęgać kurczęta | Ptaki drapieżne stają się zaciekłe i szybkie | Lód grubieje w głębi wód i mokradeł |
Uwagi o brzmieniu i identyfikacji
Zwierzęta składające ofiary. Czasownik ji (祭), „składać ofiarę”, nadaje rytualne znaczenie zdobyczy układanej przez wydry, jastrzębie i cyjony. Przenosi ludzkie wyobrażenia o wdzięczności i właściwym postępowaniu na zachowanie zwierząt. Obraz ofiarny jest częścią tradycyjnego objaśnienia tych oznak.
Ptaki nazywane jiu. Wyrażenie „jastrzębie zamieniają się w gołębie” jest częstym przekładem, lecz ten komentarz identyfikuje jiu (鸠) jako bugu, ptaka typu kukułki. Ta sama nazwa pojawia się ponownie przy Guyu, gdzie ruch objaśniono jako machanie lub bicie skrzydłami. Zachowanie wspólnej nazwy uwidacznia ten związek bez wybierania jednej współczesnej identyfikacji ptaka dla obu ustępów.
Nazwy roślin. Nazwa drzewa tong (桐) obejmuje w komentarzu kilka drzew. Ustęp dotyczący Qingming wskazuje na baitong, zwykle oddawane jako biała paulownia. Wanggua (王瓜), „gorzkie zioła” nazywane kucai (苦菜) oraz liting (荔挺) również należą do dawnych systemów nazewniczych, których nie zawsze da się jednoznacznie powiązać z pojedynczym współczesnym gatunkiem. Banxia (半夏) to nazwa rośliny zwykle oddawana jako Pinellia. Tam, gdzie dokładna identyfikacja byłaby niepewna, tabela zachowuje szerszą lub tradycyjną nazwę.
Inne nazwy zwierząt. Oznakę Lixia louguo (蝼蝈) interpretuje się tutaj jako turkucia. Wcześniejsi komentatorzy proponowali również żabę, lecz ten tekst odrzuca taką interpretację. Przy Mangzhong fanshe (反舌), dosłownie „odwrócony język”, interpretowano jako ptaka naśladującego dźwięki albo płaza. Sporna jest także tożsamość hedan (鹖鴠) z Daxue, opisywanego na różne sposoby jako ptak zimowy. Te rozbieżności wyjaśniają, dlaczego tabela nie przypisuje każdej oznace współczesnej nazwy gatunkowej.
Zbiory nazwane jesienią. Mai qiu zhi (麦秋至) z Xiaoman zawiera słowa „pszenica” i „jesień”. Jesień oznacza tu dojrzałość uprawy lub jej zbiór. Oznaka należy do letniego ciągu, gdy pszenica osiąga własną porę żniw.
Dwa określenia jeleni. Oznaka letnia wymienia lu (鹿), a zimowa mi (麋). Tekst rozróżnia te kategorie, choć ich identyfikacja budziła spory. Nie należy odczytywać tych dwóch wpisów jako stwierdzenia, że te same jelenie zrzucają poroże dwa razy w roku.
Zamykanie nor. Przy Qiufen stworzenia dodają materiał, aby zwęzić wejścia do swoich nor. Całkowite zamknięcie wiąże się z późniejszym, silniejszym zimnem. Słowo „zwężają” zachowuje to rozróżnienie, które znika w krótszym przekładzie „zamykają nory”.
Niebo i ziemia. „Energia” w oznace Xiaoxue to qi, życiowy lub kształtujący wpływ w kosmologii tekstu. Oddzielenie qi nieba od qi ziemi wyjaśnia zimę jako zamknięcie lub wycofanie. Jest to język kosmologiczny, odrębny od współczesnego opisu cyrkulacji atmosferycznej.
Obserwacja i wierzenia
Pentady układają rok w ciąg znaczących zmian. Poruszające się stworzenia i odmarzająca woda ustępują znacznie później wycofującym się stworzeniom i grubiejącemu lodowi. Niektóre obrazy powracają w zmienionej formie. W ciągu wiosennym gęsi przemieszczają się na północ, a jesienią przylatują z północy. Różne rodzaje cykad należą do lata i jesieni, a zrzucanie poroża przypisano odmiennym kategoriom jeleni.
Opowieści o przemianach nadają temu cyklowi jeszcze inne znaczenie: wraz ze zmianą równowagi pór roku jedna forma życia ma przechodzić w inną. Relacje o zwierzętach składających ofiary również łączą porządek sezonowy z ludzkim rytuałem i postępowaniem. Obserwacja, odziedziczone objaśnienia i obrazy moralne współistnieją w tym ciągu.
Ważna pozostaje jego geografia. Wiele wymienionych roślin i zwierząt należy do środowiska północnych Chin, a dawni czytelnicy w innych miejscach niekiedy mieli trudności z ich rozpoznaniem. Kwitnienie, migracja i spoczynek przebiegają według innych harmonogramów w różnych klimatach. Pentady zachowują szczegółowe słownictwo sezonowe, którego miejscowa przydatność zależy od krajobrazu, w jakim się je odczytuje.