Zmiany kalendarza w okresach Qin i Han

Dziedzictwo Qin

Dynastia Qin rozpoczynała rok od dziesiątego miesiąca księżycowego, a wczesna administracja Han początkowo zachowała ten układ. Numerowane miesiące biegły zatem od miesiąca 10 przez miesiące 11 i 12, a następnie od 1 do 9. Numeracja miesięcy i moment zmiany numeru roku były odrębnymi konwencjami.

Reforma kalendarza miała także znaczenie polityczne. Dynastia Qin wiązała swoje panowanie z Wodą w systemie pięciu przemian i przyjęła czerń jako barwę oficjalną. Debaty za dynastii Han nad jej miejscem w tym następstwie łączyły kalendarz, barwy ceremonialne i prawowitość rządów. Zmiana granicy roku mogła wyrażać ustanowienie nowego porządku, nawet jeśli znaczna część odziedziczonych metod obliczeniowych pozostawała w użyciu.

Kalendarz musiał uzgadniać miesiące księżycowe z rokiem wyznaczanym przez pory roku. Dwanaście miesięcy księżycowych trwa krócej niż taki rok, dlatego co pewien czas potrzebne były miesiące dodatkowe. Urzędnicy potrzebowali też do swoich zapisów ciągu początków miesięcy i oznaczeń dni. Decyzja o początku roku administracyjnego stanowiła tylko część tego szerszego zadania.

Reforma Taichu

Reforma Taichu cesarza Wu z 104 r. p.n.e. ustanowiła początkiem roku miesiąc 1, tradycyjnie kojarzony z początkiem wiosny. Taichu stało się również nazwą nowej ery panowania. Astronomiczne podstawy reformy rozwinęły się w system Santong, związany z Liu Xinem, którego procedury zachowały się w Hanshu, czyli Historii Wcześniejszej Dynastii Han. To późniejsze sformułowanie obejmuje rozwinięcia wykraczające poza pierwotną reformę.

Projekt łączył różne dziedziny wiedzy. Tang Du zajmował się niebem, Luoxia Hong wykonywał obliczenia kalendarzowe, a po zbadaniu konkurencyjnych propozycji wybrano metodę Deng Pinga. Sprzęt obserwacyjny oraz porównania przewidywań ze zjawiskami niebieskimi pomagały dworowi zdecydować, którą metodę zatwierdzić.

Obliczenia wymagały epoki: określonego punktu początkowego, od którego można było liczyć upływ dni i cykle astronomiczne. Zbieżność nowiu, przesilenia zimowego i konkretnego dnia cyklicznego w idealnej epoce miała znaczenie zarówno symboliczne, jak i obliczeniowe. Opracowane procedury musiały powiązać sezonowy cykl Słońca, fazy Księżyca i ciągłą rachubę dni.

Tradycja Taichu–Santong wykorzystywała średni miesiąc księżycowy o długości 29 dni i 43/81 dnia, czyli około 29,530864 dnia. Wielokrotne dodawanie tego średniego odstępu dawało obliczony ciąg nowiów. Były to nowie średnie, obliczane w równych odstępach. Późniejsze metody uwzględniały nierównomierność ruchów Słońca i Księżyca przy wyznaczaniu początków miesięcy.

Schemat dziewiętnastoletni uzgadniał cykle księżycowy i sezonowy. Dziewiętnaście zwykłych lat dwunastomiesięcznych zawiera 228 miesięcy. Dodanie siedmiu miesięcy przestępnych daje 235 miesięcy księżycowych, bliskich długością dziewiętnastu latom wyznaczanym przez pory roku. Cykl ten stanowił praktyczny schemat interkalacji, choć nie wszystkie późniejsze kalendarze zachowały stały wzorzec dziewiętnastoletni.

Reformowanie kalendarza w okresie Han kontynuowano za pomocą kalendarza Sifen Wschodniej Dynastii Han, który wszedł do oficjalnego użytku w 85 r. n.e. Jego nazwa, oznaczająca „resztę jednej czwartej”, odnosi się do ćwierci dnia stanowiącej część przyjętej długości roku.

Kalendarz Sifen przyjmował rok o długości 365¼ dnia. Jego wprowadzenie zmieniało liczbową relację między miesiącami a latami, zachowując strukturę księżycowo-słoneczną. Nawet drobne różnice w średnim odstępie mogły się kumulować w kolejnych obliczeniach.

Dokumenty z wykopalisk

Dokumenty na bambusowych i drewnianych tabliczkach zachowują daty z codziennej pracy administracji Qin i Han. Datowany zapis może łączyć rok ery panowania, miesiąc księżycowy i nazwę dnia z cyklu Ganzhi, czyli cyklu pni i gałęzi. Niektóre dokumenty podają również numer dnia księżycowego lub oznaczają miesiąc przestępny. Te szczegóły pomagają odtworzyć kalendarz rzeczywiście użyty w danym dokumencie.

Połączenie numeru dnia księżycowego z jego nazwą cykliczną umożliwia wewnętrzne sprawdzenie zapisu. Odliczenie wstecz w cyklu sześćdziesięciodniowym daje nazwę pierwszego dnia miesiąca. Daty z kolejnych miesięcy mogą następnie pomóc ustalić długości miesięcy. Ponieważ cykl powtarza się co sześćdziesiąt dni, sama nazwa dnia nie wyznacza daty bezwzględnej.

Dokumenty z wykopalisk pomagają także sprawdzać opisy kalendarza zachowane w Shiji, czyli Zapiskach historyka, oraz w Hanshu. Rozbieżność może wynikać z błędu przy przepisywaniu znaku, niepewnego odczytania lub niewłaściwej rekonstrukcji początków miesięcy i miesięcy przestępnych. Dlatego pełnego wczesnego kalendarza nie zawsze da się odtworzyć przez zastosowanie jednej późniejszej formuły wstecz. Oryginalne oznaczenia miesiąca i dnia pozostają niezbędne do ustalenia chronologii.