Krótka historia kalendarza chińskiego
Kalendarz chiński to historyczna rodzina systemów księżycowo-słonecznych. Miesiące księżycowe podążają za cyklem Księżyca, a układ pór roku — za Słońcem. Konieczność pogodzenia tych cykli pozostała niezmienna, lecz służące temu obliczenia, instytucje i publikacje wielokrotnie się zmieniały.
Wczesne systemy kalendarzowe
Inskrypcje na kościach wróżebnych z późnego okresu Shang zawierały już numerowane miesiące i nazwy dni z cyklu Ganzhi, czyli cyklu pni i gałęzi. Ten sześćdziesięcioelementowy ciąg pozwalał oznaczać kolejne dni niezależnie od ich miejsca w miesiącu. Późniejsze tradycje przypisywały ustanowienie kalendarza bohaterom kulturowym, takim jak Żółty Cesarz, lecz opowieści te nie wyznaczają historycznej daty jego wynalezienia.
Podstawowy problem astronomiczny jest prosty. Dwanaście średnich miesięcy księżycowych trwa około 354 dni, podczas gdy rok wyznaczany przez pory roku liczy około 365¼ dnia. Bez korekty miesiące stopniowo przesuwałyby się względem pór roku. Miesiące przestępne utrzymują zgodność kalendarza księżycowo-słonecznego z rokiem wyznaczanym przez pory roku. Ustalenie, kiedy taki miesiąc wstawić i jak obliczać początek każdego miesiąca, wymagało zarówno przyjęcia określonych reguł, jak i prowadzenia obserwacji.
Osobną decyzją był wybór początku roku. Administracja Qin i wczesnej dynastii Han rozpoczynała rok od miesiąca oznaczonego numerem dziesięć. Reforma Taichu z 104 r. p.n.e. przeniosła granicę roku na miesiąc 1, kojarzony z początkiem wiosny. Zmieniła również podstawy astronomiczne obliczania dat.
W okresie Han szczegółowe procedury kalendarzowe zapisywano już w historiach dynastycznych. System Santong opracowany przez Liu Xina rozwijał tradycję Taichu, a Wschodnia Dynastia Han przyjęła w 85 r. n.e. kalendarz Sifen. Teksty z epoki Han zawierają komplet dwudziestu czterech nazw okresów solarnych, choć ich wczesny układ nie był identyczny ze współczesną kolejnością.
Obserwacje, instytucje i drukowane kalendarze
Dwory cesarskie wspierały tworzenie kalendarza, ponieważ porządkował on sprawy urzędowe i ceremonie państwowe. Jego wydawanie było także wyrazem roszczenia do prawowitej władzy. Urzędy astronomiczne łączyły obserwacje z obliczeniami, prowadziły dokumentację i przygotowywały kalendarz do powszechnego użytku.
W latach dwudziestych VIII wieku projekt buddyjskiego mnicha Yixinga połączył nowe instrumenty, pomiary cieni gnomonów i zmienione procedury matematyczne. Gnomon to pionowy wskaźnik, którego cień pomaga mierzyć zmieniającą się wysokość Słońca. Projekt stanowił część szerszego programu obrzędów państwowych cesarza Xuanzonga. Powstały w jego ramach kalendarz Dayan wszedł do użytku w 729 r., już po śmierci Yixinga.
Kalendarze krążyły również poza dworem. Zachowane w Dunhuang egzemplarze z IX i X wieku łączą daty z zaleceniami dotyczącymi takich czynności jak podróże, zawieranie małżeństw czy budowanie. Lokalni kompilatorzy i drukarze działający na potrzeby rynku pomagali przekształcać obliczenia astronomiczne w roczne publikacje, z których mogli korzystać czytelnicy. Niektóre przepisywano ręcznie, inne drukowano z klocków drzeworytniczych.
Kalendarz Shoushi dynastii Yuan, wprowadzony w 1281 r., przyniósł kolejne udoskonalenia obserwacyjne i matematyczne. Do głównych uczestników prac należeli Guo Shoujing, Wang Xun i Xu Heng. Znaczna część jego podstaw przetrwała w kalendarzu Datong dynastii Ming, pokazując, jak nowa dynastia mogła przejąć istotny dorobek techniczny, zmieniając zarazem oficjalną tożsamość kalendarza.
Reforma z 1645 r. i okresy solarne
Kalendarz Shixian stał się oficjalnym kalendarzem w 1645 r., na początku panowania dynastii Qing. Wykorzystywał prace rozpoczęte jeszcze za dynastii Ming przez chińskich uczonych i astronomów jezuickich. W okresie Qing jego obliczenia nadal rozwijano, zachowując księżycowo-słoneczną strukturę kalendarza.
Jedna z doniosłych zmian dotyczyła okresów solarnych. Wcześniejsze systemy na ogół dzieliły rok wyznaczany przez pory roku na dwadzieścia cztery równe odcinki czasu. Shixian wyznaczał okresy na podstawie obliczonego położenia Słońca. We współczesnym ujęciu kolejne okresy rozpoczynają się co 15 stopni pozornej długości Słońca wzdłuż ekliptyki, czyli jego rocznej drogi na tle nieba. Ponieważ pozorny ruch Słońca jest nierównomierny, pokonanie tych równych odcinków kątowych zajmuje różną ilość czasu.
Dwanaście naprzemiennych okresów solarnych to główne okresy solarne, wykorzystywane do numerowania miesięcy i ustalania miesięcy przestępnych. Zmiana sposobu ich obliczania mogła zatem zmienić to, który miesiąc księżycowy otrzymywał dany numer albo stawał się miesiącem przestępnym. Reforma wpływała zarówno na organizację dat, jak i na dokładność przewidywań astronomicznych.
Przełomowe etapy historii kalendarza
| Okres lub rok | Zmiana |
|---|---|
| Późny okres Shang | Inskrypcje na kościach wróżebnych wykorzystują cykliczne nazwy dni i numerowane miesiące. |
| 104 r. p.n.e. | Reforma Taichu zmienia kalendarz i ustanawia miesiąc 1 początkiem roku. |
| 85 r. n.e. | Kalendarz Sifen Wschodniej Dynastii Han wchodzi do oficjalnego użytku. |
| 729 | Kalendarz Dayan opracowany przez Yixinga wchodzi do oficjalnego użytku za dynastii Tang. |
| IX–X wiek | Kalendarze z Dunhuang zachowują rękopiśmienne i drukowane formy rocznej rachuby czasu. |
| 1281 | Zostaje wprowadzony kalendarz Shoushi dynastii Yuan. |
| 1645 | Dynastia Qing przyjmuje kalendarz Shixian i okresy solarne wyznaczane według położenia Słońca. |
| 1912 | Republika przyjmuje gregoriańskie datowanie cywilne i republikańską numerację lat. |
Daty cywilne i dalsze obchodzenie świąt według kalendarza księżycowego
Przyjęcie gregoriańskiego datowania cywilnego w 1912 r. zmieniło kalendarz stosowany w datach urzędowych. W przeciwieństwie do wcześniejszych reform zastąpiło w tym zastosowaniu system księżycowo-słoneczny. Przemiana w życiu codziennym następowała stopniowo, a tradycyjny kalendarz nadal wyznaczał Chiński Nowy Rok, inne święta i uroczystości rodzinne.
Kalendarze przedstawiające oba systemy odzwierciedlają ten utrzymujący się podział zastosowań. Data gregoriańska określa miejsce dnia w roku cywilnym, a towarzysząca jej data księżycowa — w tradycyjnym miesiącu i cyklu świątecznym. Okresy solarne zachowują swoją rolę oznaczeń sezonowych.