Kalendarze z Dunhuangu: spojrzenie na codzienny czas

Zachowane kalendarze

Roczne kalendarze szybko tracą aktualność. Mimo to w Dunhuang zachowały się przykłady z IX i X wieku, zarówno kompletne, jak i fragmentaryczne, pokazujące, jak średniowieczni czytelnicy porządkowali daty i czynności w konkretnym roku. Zbiór obejmuje lokalnie wytworzone rękopisy oraz drukowane almanachy sprowadzone z innych miejsc.

Roczny kalendarz przekształcał obliczenia astronomiczne w informacje, które można było sprawdzać dzień po dniu. Określał kolejność miesięcy, ich długości, nazwy dni i oznaczenia sezonowe. Wersje z adnotacjami zalecały też czynności na konkretne daty, łącząc na jednej stronie codzienne sprawy domowe, pracę urzędową i praktyki obrzędowe.

Publikacje te różniły się zakresem. Niektóre były przede wszystkim kalendarzami z adnotacjami dziennymi. Obszerniejsze almanachy łączyły daty roku z metodami wróżebnymi, diagramami i formułami ochronnymi. Z ich treści można było korzystać bez przeprowadzania obliczeń technicznych, które tworzyły ciąg dat.

Układ strony i lokalni twórcy

Miesiące mogły biec kolejno przez stronę lub występować w parach wierszy. Dwa albo trzy poziome pasy oddzielały ciąg dat od pozostałych adnotacji. Układ ten pomagał czytelnikom śledzić miesiąc i odnajdywać informacje przypisane do konkretnego dnia. Diagramy stanowiły inny sposób porządkowania zaleceń dotyczących kierunków i przestrzeni.

W zachowanych kalendarzach i almanachach występują poniższe elementy. Ich zestawienie różni się między publikacjami.

Drukowany almanach datowany na 877 r. łączy kilka z tych elementów. Jego wierszom kalendarzowym towarzyszą drobne ilustracje zwierząt zodiaku, wskazówki małżeńskie i treści wróżebne.

Niektóre rękopisy podają nazwiska kompilatorów lub kopistów. Zhai Fengda był aktywnym lokalnym kompilatorem, którego nauka w szkole prefekturalnej Dunhuang obejmowała techniki kalendarzowe i metody wróżebne. Pełnił również urząd administracyjny. Jego działalność wiąże wiedzę specjalistyczną z administracją regionalną, zamiast ograniczać produkcję kalendarzy do stolicy cesarstwa.

Lokalna kompilacja mogła prowadzić do różnic w przyporządkowaniu dni i zachowywać nazwy er mimo zmian w centrum. Takie cechy pomagają odróżnić kalendarze przygotowane w Dunhuang od prostych kopii publikacji wydawanych centralnie. Drukowane almanachy mogły docierać dalej: fragment z IX wieku wymienia jako drukarza rodzinę Dadao z Targu Wschodniego w Chang’anie, choć zachowany egzemplarz znaleziono w Dunhuang.

Druk a władza cesarska

Druk z klocków drzeworytniczych umożliwiał produkcję wielu egzemplarzy rocznego almanachu na sprzedaż. Nota drukarska wiązała publikację z komercyjnym wytwórcą i adresem. Zapotrzebowanie na daty nadchodzącego roku dawało też prywatnym drukarzom powód do wczesnego przygotowywania kalendarzy, co rodziło konflikt z dworską kontrolą nad oficjalnym wydaniem.

Za cesarza Wenzonga skarga opisywała drukowane kalendarze krążące w Syczuanie i Huainanie przed ogłoszeniem kalendarza oficjalnego. Rozkaz cesarski zakazał prywatnych klocków do drukowania kalendarzy. Spór dotyczył zarówno uprawnienia władcy do wydawania kalendarza, jak i obiegu użytecznej publikacji rocznej. Prywatne kalendarze ukazywały się nadal mimo takich ograniczeń.

Polityka zmieniała się z czasem. Rozporządzenie Późniejszej Dynastii Zhou z 953 r. zezwoliło na prywatne drukowanie i przepisywanie po oficjalnym ogłoszeniu, zabraniając wydawania z wyprzedzeniem. Rozwiązanie to oddzielało urzędowe zatwierdzenie kalendarza danego roku od pracy nad jego powielaniem. Zachowane publikacje należą do świata, w którym władza dworu, administracja lokalna i produkcja komercyjna wspólnie kształtowały sposób, w jaki daty trafiały do czytelników.

Codzienne czynności i późniejsze almanachy

Listy czynności obejmują zarówno wydarzenia wyjątkowe, jak i zadania powtarzalne. Małżeństwo, pochówek i objęcie urzędu występują obok kąpieli, podróży, nauki, sadzenia, budowania i prac domowych. Klasyfikacje danej daty mogły różnić się zależnie od celu, pozwalając czytelnikowi znaleźć wskazówkę dla zamierzonej czynności.

Klasyfikacje te łączyły czas z szerszym schematem wróżebnym. Kierunki i zmienne położenia przypisywane duchom kalendarzowym mogły wpływać na wskazówki dotyczące miejsca wykonania czynności. Informacje sezonowe i wybór czynności znajdowały się w tej samej publikacji, ale zalecenie pomyślności nie było pomiarem astronomicznym.

Współczesne almanachy zachowują połączenie dat z Yi — zalecanymi czynnościami — i Ji — czynnościami, których należy unikać. Kalendarze z Dunhuang pokazują wcześniejszy etap tej tradycji kalendarza z adnotacjami, z własną terminologią, układem i doborem materiału. Ciągłość widać najwyraźniej w takich elementach jak dzienne listy czynności i diagramy kierunków, a różnice między wydaniami pokazują, jak wydawcy dostosowywali treść.

Listy zapisują zalecenia, a nie pełny obraz zachowań gospodarstw domowych. Odręczne dopiski i inne datowane dokumenty mogą ujawnić, jak korzystali z nich konkretni czytelnicy.