Kalendarze z Dunhuang

Zachowane kalendarze

Kalendarze roczne szybko stają się nieaktualne. Mimo to w Dunhuang zachowały się przykłady z IX i X wieku, zarówno kompletne, jak i fragmentaryczne, pokazujące, jak średniowieczni czytelnicy porządkowali daty i czynności w konkretnym roku. Zbiór obejmuje lokalnie wytwarzane rękopisy oraz drukowane almanachy sprowadzane z innych miejsc.

Roczny kalendarz przekładał obliczenia astronomiczne na informacje, z których można było korzystać dzień po dniu. Określał kolejność miesięcy, ich długość, nazwy dni i znaczniki sezonowe. Wersje opatrzone adnotacjami zalecały również czynności na konkretne daty, umieszczając na tej samej stronie sprawy domowe, urzędowe i praktyki rytualne.

Publikacje te różniły się zakresem. Niektóre były przede wszystkim kalendarzami z codziennymi adnotacjami. Bardziej rozbudowane almanachy łączyły daty roku z metodami wróżebnymi, diagramami i formułami ochronnymi. Z ich zawartości można było korzystać bez przeprowadzania technicznych obliczeń, z których wynikała sekwencja dat.

Układ strony i lokalni twórcy

Miesiące mogły następować kolejno w poprzek strony albo pojawiać się w sparowanych rzędach. Dwa lub trzy poziome rejestry oddzielały sekwencję dat od innych adnotacji. Taki układ pomagał czytelnikowi śledzić miesiąc, a jednocześnie odnajdywać informacje przypisane do konkretnego dnia. Diagramy stanowiły inny sposób porządkowania zaleceń dotyczących kierunków i przestrzeni.

Poniższe cechy występują w zachowanych kalendarzach i almanachach. Ich zestaw różni się między publikacjami.

Drukowany almanach datowany na 877 rok łączy kilka z tych cech. Jego wierszom kalendarzowym towarzyszą małe ilustracje zwierząt zodiaku, wskazówki małżeńskie i materiały wróżebne.

Niektóre rękopisy podają nazwiska kompilatorów lub kopistów. Zhai Fengda był aktywnym lokalnym kompilatorem, którego kształcenie w prefekturalnej szkole Dunhuang obejmowało techniki kalendarzowe i metody wróżebne. Pełnił również urząd administracyjny. Jego działalność łączy specjalistyczną wiedzę z administracją regionalną, zamiast ograniczać tworzenie kalendarzy do stolicy cesarskiej.

Lokalna kompilacja mogła prowadzić do różnic w przypisywaniu dni i zachowywać nazwy er po zmianach w centrum. Takie cechy pomagają odróżniać kalendarze przygotowywane w Dunhuang od zwykłych kopii publikacji wydawanych centralnie. Drukowane almanachy mogły podróżować dalej: fragment z IX wieku wymienia rodzinę Dadao z Wschodniego Targu w Chang’an jako drukarza, choć zachowana kopia została znaleziona w Dunhuang.

Druk i władza cesarska

Druk drzeworytniczy umożliwiał produkowanie wielu egzemplarzy rocznego almanachu na sprzedaż. Informacja drukarska łączyła publikację z komercyjnym wytwórcą i adresem. Popyt na daty nadchodzącego roku skłaniał też prywatnych drukarzy do wcześniejszego przygotowywania kalendarzy, co prowadziło do konfliktu z kontrolą dworu nad oficjalnym ogłaszaniem kalendarza.

Za panowania cesarza Wenzonga skarga opisywała drukowane kalendarze krążące w Syczuanie i Huainanie przed ogłoszeniem oficjalnego kalendarza. Cesarski nakaz zakazał prywatnych klocków do druku kalendarzy. Spór dotyczył zarówno władzy panującego do wydawania kalendarza, jak i rozpowszechniania użytecznej rocznej publikacji. Mimo ograniczeń prywatne kalendarze nadal się pojawiały.

Polityka z czasem się zmieniała. Edykt Późniejszej dynastii Zhou z Guangshun 3 (953) zezwalał na druk dopiero wtedy, gdy odpowiedzialny urząd obliczył kalendarz na dany rok i przedstawił go dworowi. Rozdzielało to oficjalne zatwierdzenie kalendarza od pracy nad jego powielaniem w druku. Zachowane publikacje należą do świata, w którym władza dworska, administracja lokalna i produkcja komercyjna wspólnie wpływały na to, jak daty docierały do czytelników.

Codzienne czynności i późniejsze almanachy

Listy czynności obejmują zarówno wydarzenia wyjątkowe, jak i powtarzające się zadania. Małżeństwo, pochówek i obejmowanie urzędu pojawiają się obok kąpieli, podróży, nauki, sadzenia, budowy i prac domowych. Klasyfikacje danej daty mogły różnić się zależnie od celu, dzięki czemu czytelnik mógł wyszukać wskazówki dla zamierzonej czynności.

Klasyfikacje te łączyły czas z szerszym systemem wróżebnym. Kierunki i zmieniające się pozycje przypisywane duchom kalendarzowym mogły wpływać na zalecenia dotyczące miejsca wykonania czynności. Informacje sezonowe i wybór czynności występowały w tej samej publikacji, ale pomyślne zalecenie nie było pomiarem astronomicznym.

Współczesne almanachy zachowują zestawianie dat z Yi — odpowiednimi czynnościami — oraz Ji — czynnościami, których należy unikać. Kalendarze z Dunhuang pokazują wcześniejszy etap tej tradycji kalendarza z adnotacjami, z własną terminologią, układem i doborem materiału. Ciągłość najwyraźniej widać w takich cechach jak codzienne listy czynności i diagramy kierunków, natomiast różnice między wydaniami pokazują, jak wydawcy dostosowywali treść.

Listy zapisują zalecenia, a nie pełny obraz zachowań gospodarstw domowych. Odręczne dopiski i inne datowane dokumenty mogą pokazywać, jak poszczególni czytelnicy z nich korzystali.