Kalenders en almanakken uit Dunhuang
Bewaard gebleven kalenders
Jaarkalenders raken snel verouderd. Toch zijn in Dunhuang voorbeelden uit de negende en tiende eeuw bewaard gebleven, zowel volledig als fragmentarisch, die laten zien hoe middeleeuwse lezers de datums en activiteiten van een bepaald jaar ordenden. De collectie omvat lokaal vervaardigde handschriften en gedrukte almanakken die van elders waren aangevoerd.
Een jaarkalender zette astronomische berekeningen om in informatie die dag voor dag kon worden geraadpleegd. Hij vermeldde de opeenvolging van maanden, hun lengtes, hun dagnamen en seizoensmarkeringen. Geannoteerde versies adviseerden ook activiteiten voor bepaalde datums, waardoor huishoudelijke routines, officiële zaken en rituele praktijken op dezelfde pagina samenkwamen.
Deze publicaties verschilden in omvang. Sommige waren voornamelijk kalenders met dagelijkse aantekeningen. Uitgebreidere almanakken combineerden de datums van het jaar met waarzegmethoden, diagrammen en beschermende formules. De inhoud kon worden geraadpleegd zonder zelf de technische berekeningen uit te voeren die de datumreeks opleverden.
Paginaopmaak en lokale makers
Maanden konden opeenvolgend over de pagina lopen of in gekoppelde rijen staan. Twee of drie horizontale registers scheidden de datumreeks van andere aantekeningen. Deze indeling hielp lezers een maand te volgen en tegelijk de informatie bij een afzonderlijke dag te vinden. Diagrammen boden een andere manier om aanbevelingen over richtingen en ruimte te ordenen.
De volgende kenmerken komen voor in de bewaard gebleven kalenders en almanakken. De combinatie verschilt per publicatie.
| Paginakenmerk | Geleverde informatie |
|---|---|
| Maandkoppen | Maandnummer, lengte en eventuele aanduiding als schrikkelmaand |
| Dagreeks | Genummerde dagen en Ganzhi-namen uit de stam-en-takcyclus |
| Seizoensaantekeningen | Zonnetermen en, in sommige kalenders, informatie over daglicht of zonsopkomst en zonsondergang |
| Activiteitenlijsten | Aanbevelingen over reizen, huwelijk, bouwen, begraven en andere bezigheden |
| Richtingsdiagrammen | Classificaties van gunstige en ongunstige richtingen |
| Illustraties en beschermend materiaal | Dierenriemdieren, rituele afbeeldingen, talismannen of amuletten |
Een gedrukte almanak uit 877 combineert verschillende van deze kenmerken. Bij de kalenderrijen staan kleine illustraties van dierenriemdieren, huwelijksadvies en waarzegmateriaal.
Sommige handschriften noemen hun samenstellers of kopiisten. Zhai Fengda was een actieve lokale samensteller; zijn opleiding aan de prefecturale school van Dunhuang omvatte kalendertechnieken en waarzegmethoden. Hij bekleedde ook een bestuursfunctie. Zijn werk verbindt specialistische kennis met regionaal bestuur en beperkt kalenderproductie dus niet tot de keizerlijke hoofdstad.
Lokale samenstelling kon verschillen in dagtoewijzingen opleveren en namen van regeringsperioden behouden nadat die in het centrum waren veranderd. Zulke kenmerken helpen kalenders die in Dunhuang zijn vervaardigd te onderscheiden van eenvoudige kopieën van centraal uitgegeven publicaties. Gedrukte almanakken konden verder reizen: een negende-eeuws fragment noemt de familie Dadao van de Oostmarkt in Chang'an als drukker, hoewel het bewaard gebleven exemplaar in Dunhuang is gevonden.
Drukwerk en keizerlijk gezag
Houtblokdruk maakte het mogelijk meerdere exemplaren van een jaargids voor verkoop te vervaardigen. Een drukkersvermelding koppelde de publicatie aan een commerciële maker en een adres. De vraag naar de datums van het komende jaar gaf particuliere drukkers ook een reden hun kalenders vroeg voor te bereiden, wat botste met de controle van het hof over de officiële uitgifte.
Onder keizer Wenzong beschreef een klacht gedrukte kalenders die in Sichuan en Huainan circuleerden voordat de officiële kalender was afgekondigd. Een keizerlijk bevel verbood particuliere drukblokken voor kalenders. Het geschil betrof zowel het gezag van de heerser om de kalender uit te geven als de verspreiding van een nuttige jaarlijkse publicatie. Ondanks zulke beperkingen bleven particuliere kalenders verschijnen.
Het beleid veranderde in de loop van de tijd. Een edict van de Latere Zhou uit Guangshun 3 (953) stond drukken alleen toe nadat het verantwoordelijke bureau de kalender voor dat jaar had berekend en aan het hof had voorgelegd. Hiermee werd de officiële goedkeuring van de kalender gescheiden van het werk om hem in druk te vermenigvuldigen. De bewaard gebleven publicaties horen bij een omgeving waarin hofgezag, lokaal bestuur en commerciële productie allemaal mede bepaalden hoe datums de lezers bereikten.
Dagelijkse activiteiten en latere almanakken
De activiteitenlijsten omvatten zowel uitzonderlijke gebeurtenissen als terugkerende taken. Huwelijk, begrafenis en het aanvaarden van een ambt staan naast baden, reizen, schoolgaan, planten, bouwen en huishoudelijk werk. De classificaties van een datum konden per doel verschillen, zodat een lezer advies kon opzoeken voor de voorgenomen activiteit.
Deze classificaties combineerden tijd met een breder waarzegkundig schema. Richtingen en de veranderende posities die aan kalendergeesten werden toegewezen, konden het advies beïnvloeden over waar een activiteit moest plaatsvinden. Seizoensinformatie en de keuze van activiteiten stonden in dezelfde publicatie, maar een gunstige aanbeveling was geen astronomische meting.
Moderne almanakken behouden de combinatie van datums met Yi, geschikte activiteiten, en Ji, te vermijden activiteiten. De kalenders uit Dunhuang tonen een vroeger stadium van deze geannoteerde kalendertraditie, met hun eigen terminologie, opmaak en materiaalkeuze. De continuïteit is het duidelijkst bij kenmerken als dagelijkse activiteitenlijsten en richtingsdiagrammen, terwijl verschillen tussen edities laten zien hoe uitgevers de inhoud aanpasten.
De lijsten registreren aanbevelingen, niet een volledig verslag van huishoudelijk gedrag. Handgeschreven toevoegingen en andere gedateerde documenten kunnen laten zien hoe afzonderlijke lezers ze gebruikten.