Kalenders uit Dunhuang: een blik op de dagelijkse tijdrekening

Bewaard gebleven kalenders

Jaarkalenders raken snel verouderd. Toch zijn in Dunhuang negende- en tiende-eeuwse exemplaren bewaard gebleven, zowel volledig als in fragmenten. Ze laten zien hoe middeleeuwse lezers de datums en activiteiten van een bepaald jaar ordenden. De verzameling omvat plaatselijk vervaardigde handschriften en gedrukte almanakken die van elders zijn meegebracht.

Een jaarkalender zette astronomische berekeningen om in informatie die van dag tot dag kon worden geraadpleegd. Hij gaf de volgorde van de maanden, hun lengten, hun dagnamen en seizoensmarkeringen aan. Geannoteerde versies bevalen ook activiteiten voor bepaalde datums aan. Zo kwamen huishoudelijke routines, overheidszaken en rituele praktijken op dezelfde pagina samen.

Deze publicaties verschilden in reikwijdte. Sommige waren vooral kalenders met dagelijkse aantekeningen. Uitgebreidere almanakken combineerden de datums van het jaar met waarzegmethoden, diagrammen en beschermingsformules. Hun inhoud kon worden geraadpleegd zonder de technische berekeningen te doorlopen waaruit de datumreeks voortkwam.

Pagina-indeling en plaatselijke makers

Maanden konden achter elkaar over de pagina lopen of in gepaarde rijen worden weergegeven. Twee of drie horizontale stroken scheidden de datumreeks van andere aantekeningen. Deze indeling hielp lezers een maand te volgen en tegelijk de informatie bij een afzonderlijke dag te vinden. Diagrammen boden een andere manier om aanbevelingen over richtingen en ruimte te ordenen.

De volgende kenmerken komen voor in de bewaard gebleven kalenders en almanakken. De combinatie verschilt per publicatie.

Een gedrukte almanak uit 877 combineert verschillende van deze kenmerken. De kalenderrijen gaan samen met kleine afbeeldingen van dierenriemdieren, huwelijksadvies en waarzeggerijmateriaal.

Sommige handschriften noemen hun samenstellers of kopiisten. Zhai Fengda was een actieve plaatselijke samensteller, wiens opleiding aan de prefectuurschool van Dunhuang kalendertechnieken en waarzegmethoden omvatte. Hij bekleedde ook een bestuurlijk ambt. Zijn werk verbindt specialistische kennis met regionaal bestuur, in plaats van de kalenderproductie tot de keizerlijke hoofdstad te beperken.

Plaatselijke samenstelling kon tot verschillen in dagtoewijzingen leiden en namen van regeringsperioden behouden nadat er in het centrale gezag veranderingen waren opgetreden. Zulke kenmerken helpen kalenders die in Dunhuang zijn gemaakt te onderscheiden van eenvoudige kopieën van centraal uitgegeven publicaties. Gedrukte almanakken konden verder reizen: een negende-eeuws fragment noemt de familie Dadao van de Oostmarkt van Chang'an als drukker, hoewel het bewaard gebleven exemplaar in Dunhuang is gevonden.

Drukwerk en keizerlijk gezag

Houtblokdruk maakte het mogelijk meerdere exemplaren van een jaarlijkse almanak voor de verkoop te vervaardigen. Een drukkersvermelding verbond de publicatie met een commerciële maker en een adres. De vraag naar de datums van het komende jaar gaf particuliere drukkers ook reden hun kalenders vroeg voor te bereiden. Dat botste met de controle van het hof over de officiële uitvaardiging.

Onder keizer Wenzong beschreef een klacht hoe gedrukte kalenders in Sichuan en Huainan circuleerden voordat de officiële kalender was afgekondigd. Een keizerlijk bevel verbood particuliere drukblokken voor kalenders. Het geschil betrof zowel het gezag van de heerser om de kalender uit te vaardigen als de verspreiding van een nuttige jaarlijkse publicatie. Ondanks zulke beperkingen bleven particuliere kalenders verschijnen.

Het beleid veranderde met de tijd. Een bevel van de Latere Zhou uit 953 stond particulier drukken en overschrijven na de officiële afkondiging toe, maar verbood voorafgaande verspreiding. Deze regeling scheidde de officiële goedkeuring van de jaarkalender van het werk om die te reproduceren. De bewaard gebleven publicaties horen bij een omgeving waarin hofgezag, plaatselijk bestuur en commerciële productie allemaal mede bepaalden hoe datums de lezers bereikten.

Dagelijkse activiteiten en latere almanakken

De activiteitenlijsten bestrijken zowel uitzonderlijke gebeurtenissen als terugkerende taken. Trouwen, begraven en een ambt aanvaarden staan naast baden, reizen, onderwijs, planten, bouwen en huishoudelijk werk. De classificaties van een datum konden per doel verschillen, zodat een lezer advies kon opzoeken voor de beoogde activiteit.

Deze classificaties verbonden tijd met een breder waarzegstelsel. Richtingen en de wisselende posities die aan kalendergeesten werden toegekend, konden het advies beïnvloeden over waar een activiteit moest plaatsvinden. Seizoensinformatie en activiteitenkeuze stonden in dezelfde publicatie, maar een gunstige aanbeveling was geen astronomische meting.

Moderne almanakken behouden de combinatie van datums met Yi, geschikte activiteiten, en Ji, te vermijden activiteiten. De kalenders uit Dunhuang laten een eerdere fase van deze traditie van geannoteerde kalenders zien, met een eigen terminologie, indeling en selectie van materiaal. De continuïteit is het duidelijkst in kenmerken zoals dagelijkse activiteitenlijsten en richtingsdiagrammen. Verschillen tussen uitgaven laten juist zien hoe uitgevers de inhoud aanpasten.

De lijsten leggen aanbevelingen vast, geen volledig verslag van het gedrag van huishoudens. Handgeschreven aanvullingen en andere gedateerde documenten kunnen laten zien hoe afzonderlijke lezers ze gebruikten.