Een korte geschiedenis van de Chinese kalender

Vroege kalenderstelsels

Inscripties op orakelbeenderen uit de late Shang-periode gebruikten al genummerde maanden en dagnamen uit Ganzhi, de stam-takcyclus. Deze zestigdelige reeks bood een manier om opeenvolgende dagen aan te duiden, onafhankelijk van hun plaats binnen een maand. Latere tradities schreven het instellen van de kalender toe aan cultuurhelden zoals de Gele Keizer, maar deze oorsprongsverhalen leveren geen historische datum voor de uitvinding ervan.

Het onderliggende astronomische vraagstuk is eenvoudig. Twaalf gemiddelde maanmaanden beslaan ongeveer 354 dagen, terwijl het seizoensjaar ongeveer 365¼ dagen duurt. Zonder aanpassing zouden de maanden geleidelijk door de seizoenen verschuiven. Schrikkelmaanden houden een lunisolaire kalender in de pas met het seizoensjaar. Om te bepalen wanneer er een moest worden ingevoegd en hoe het begin van elke maand moest worden berekend, waren zowel afspraken als waarnemingen nodig.

Ook het begin van het jaar was een keuze. Het bestuur onder de Qin en de vroege Han liet het jaar beginnen met de genummerde tiende maand. De Taichu-hervorming van 104 v.Chr. verplaatste de jaargrens naar maand 1, die met het begin van de lente werd geassocieerd. Ook het astronomische kader voor het berekenen van datums werd herzien.

In de Han-periode werden gedetailleerde kalenderprocedures vastgelegd in dynastieke geschiedwerken. Het Santong-stelsel van Liu Xin bouwde voort op de Taichu-traditie, en de Oostelijke Han voerde in 85 n.Chr. de Sifen-kalender in. Han-teksten bevatten de volledige reeks van vierentwintig namen van zonnetermen, al was hun vroege ordening niet gelijk aan de moderne volgorde.

Waarnemingen, instellingen en gedrukte kalenders

Keizerlijke hoven ondersteunden het maken van kalenders, omdat de kalender het officiële bestuur en de staatsceremonies ordende. De uitvaardiging ervan was ook een aanspraak op rechtmatig gezag. Astronomische bureaus combineerden waarnemingen met berekeningen, hielden registers bij en bereidden de kalender voor openbaar gebruik voor.

In de jaren 720 bracht het project van de boeddhistische monnik Yixing nieuwe instrumenten, een onderzoek naar gnomonschaduwen en herziene wiskundige procedures samen. Een gnomon is een rechtopstaande markering waarvan de schaduw helpt om de veranderende hoogte van de zon te meten. Het project maakte deel uit van het bredere programma van staatsrituelen van keizer Xuanzong. De eruit voortgekomen Dayan-kalender werd in 729 in gebruik genomen, na Yixings dood.

Kalenders circuleerden ook buiten het hof. Negende- en tiende-eeuwse exemplaren die in Dunhuang bewaard zijn gebleven, combineren datums met aanbevelingen voor activiteiten zoals reizen, trouwen en bouwen. Plaatselijke samenstellers en commerciële drukkers hielpen astronomische berekeningen om te zetten in jaarlijkse publicaties die mensen konden raadplegen. Sommige werden met de hand overgeschreven, andere werden met houtblokken gedrukt.

De Shoushi-kalender van de Yuan-dynastie, ingevoerd in 1281, bracht verdere verbeteringen in waarneming en wiskunde. Guo Shoujing, Wang Xun en Xu Heng behoorden tot de belangrijkste deelnemers. Veel van het kader bleef behouden in de Datong-kalender van de Ming. Dit laat zien hoe een nieuwe dynastie aanzienlijk technisch werk kon overnemen en tegelijk de officiële identiteit van de kalender kon veranderen.

De hervorming van 1645 en de zonnetermen

De Shixian-kalender werd in 1645 officieel, vroeg in de Qing-dynastie. Hij bouwde voort op werk dat onder de Ming was begonnen door Chinese geleerden en jezuïtische astronomen. De berekeningen bleven zich tijdens de Qing ontwikkelen, terwijl de kalender zijn lunisolaire structuur behield.

Een ingrijpende verandering betrof de zonnetermen. Eerdere stelsels verdeelden het seizoensjaar doorgaans in vierentwintig gelijke tijdsintervallen. Shixian bepaalde de termen op basis van de berekende positie van de zon. In de moderne formulering treden opeenvolgende termen op bij intervallen van 15 graden in de schijnbare lengte van de zon langs de ecliptica, haar jaarlijkse baan aan de hemel. Doordat de schijnbare beweging van de zon niet gelijkmatig is, vergen deze gelijke hoekintervallen ongelijke hoeveelheden tijd.

Twaalf afwisselende zonnetermen vormen de hoofdtermen die worden gebruikt bij de maandnummering en de regels voor schrikkelmaanden. Een verandering in hun berekening kon daardoor veranderen welke maanmaand een bepaald nummer kreeg of een schrikkelmaand werd. De hervorming beïnvloedde zowel de ordening van datums als de nauwkeurigheid van astronomische voorspellingen.

Mijlpalen in de kalendergeschiedenis

Burgerlijke datums en voortgezette vieringen volgens de maankalender

De invoering van gregoriaanse burgerlijke datering in 1912 veranderde de kalender die voor officiële datums werd gebruikt. Anders dan eerdere hervormingen verving deze het lunisolaire kader voor dat doel. De overgang in het dagelijks leven verliep geleidelijk, en de traditionele kalender bleef de datums bepalen van Chinees Nieuwjaar, andere feesten en familievieringen.

Kalenders die beide stelsels weergeven, weerspiegelen deze blijvende verdeling van toepassingen. Een gregoriaanse datum plaatst een dag in het burgerlijke jaar, terwijl de bijbehorende datum in de maankalender hem in de traditionele maand- en feestcyclus plaatst. Zonnetermen behouden hun plaats als seizoensmarkeringen.