Wangye bayramları ve çok yıllı döngüler
Tayvan’daki Wangye (王爷) bayramları, bir topluluğu denetlediğine, zararlı etkileri uzaklaştırdığına ve koruma sağladığına inanılan ilahi görevlileri karşılar. Hazırlıklar, kutlamalar arasındaki sürenin büyük bölümünü kaplayabilir: bir kral teknesi yapılır, ritüel sorumlulukları dağıtılır, mahalleler veya köyler konuk tanrıları karşılamaya hazırlanır. Alaylar ve toplu ibadet, çoğu zaman teknenin yakılmasıyla gerçekleşen resmî bir uğurlamayla doruğa ulaşır.
Pingtung’daki Donggang ile Tainan’daki Xigang, üç yıllık döngüde büyük bayramlar düzenler. Ortak ritimleri, farklı dinî düzenlemeleri ve farklı bölgeleri bir araya getirir. Donggang kutlaması, bir kasaba ve onun mahalle kuruluşları çevresinde merkezlenirken Xigang’ınki, gezici bir alay ve toplu sunu töreniyle geniş bir köyler ağını birleştirir.
Krallar ve görevleri
Wangye, bu dinî bağlamda “Efendi” veya “Prens” anlamına gelir. Tek bir tanrının adı değil, farklı tanrılar için kullanılan bir unvandır. Konuk krallara bir saygı unvanı olan Qiansui (千岁) diye de hitap edilir. Burada ele alınan bayramlarda, Gök adına insan dünyasını dolaşmakla görevlendirilmiş memurlar olarak hareket ederler. Onları karşılamak; geçici bir konaklama yeri, hizmetliler, sunular ve korumaları altındaki bölgenin denetlenmesini içerir.
Wangye ibadeti, Fujian ve Guangdong’dan gelen göçmenler aracılığıyla Tayvan’a ulaşmış, kıyı ve nehir topluluklarında güçlü biçimde gelişmiştir. Tarihi, salgın hastalık korkuları ve belayı kovma ritüelleriyle yakından bağlantılıdır. Bazı gelenekler, tanrıların hem hastalık getirme hem de onu giderme gücüne sahip olduğunu kabul eder. Karşılama bayramları, tehdit edici güçleri uzaklaştıran ritüelleri korurken daha geniş bir huzur, güvenlik ve esenlik dileğini ifade eder.
Bayram yılı ve seçilen tarihler
Bir bayramın belirli bir düzenlenişine çoğu zaman ke denir. Üç yıllık döngü, büyük törenin hangi yıllarda tekrarlandığını belirler; her töreni sabit bir güne yerleştirmez. Hem Donggang’da hem Xigang’da döngü, Chou (Öküz), Chen (Ejderha), Wei (Keçi) ve Xu (Köpek) yersel dallarını taşıyan yılları izler. Bu dört konum, gövde-dal takviminde kullanılan on iki dallı dizide üçer yıl arayla yer alır.
İki topluluk programlarını ayrı ayrı seçer. Donggang’daki Donglong Tapınağı, tarihleri için ilahi onay aramak üzere kehanet blokları kullanır. Xigang’ın hazırlıkları arasında bir uzman aracılığıyla uğurlu tarihlerin seçilmesi vardır. Dolayısıyla ortak bayram yılı, ortak bayram haftası anlamına gelmez.
| Takvim özelliği | Donggang | Xigang |
|---|---|---|
| Büyük bayramın tekrarı | Üç yılda bir | Üç yılda bir |
| Olağan mevsim | Sonbahar | İlkbahar; başlıca ritüeller dördüncü kamerî ay dolaylarında |
| Başlıca kamusal dizi | Sekiz gün ve yedi gece boyunca karşılama, alaylar, ibadet ve uğurlama | Daha uzun bir davet, sunu ritüelleri ve uğurlama programı içinde üç günlük bölgesel alay |
| Hazırlık | Sonraki düzenlenişin sorumlulukları önceki uğurlamadan kısa süre sonra başlar; tekne yapımı çok önceden başlatılır | Köylerin örgütlenmesi ve ritüel hazırlıkları önceki yıl başlar; bunları tekne yapımı ve gösteri provaları izler |
Bu büyük buluşmalar arasında yıllık tapınak ibadeti sürer. Diğer Wangye topluluklarının kendi takvimleri vardır; üç yıllık örüntü, bu unvanı taşıyan her tanrı veya bayram için bir kural değildir.
Donggang: kralları kasabada karşılama
Donglong Tapınağı, Donggang’ın Kralları Karşılama Bayramı’nın merkezidir. Tapınağın yerleşik tanrısı Wen Wangye, o düzenlenişte karşılanan beş konuk kraldan farklı bir role sahiptir. Geçici bir ilahi karargâh, denetimleri sırasında konukları barındırır. Yerleşik koruyucu ile konuk görevliler arasındaki ayrım, bir Wangye’ye adanmış tapınağın neden yine de dışarıdan gelen kralları karşılamak için tören düzenlediğini açıklar.
Donggang’ın yedi jiaotou’su, yani mahalle kuruluşu, tanrıların tahtırevanlarını ve teknenin donanımını taşıma sorumluluklarını paylaşır. Sonraki düzenlenişin görevleri, önceki bayramın bitiminden kısa süre sonra dağıtılır. Ardından tekne ustaları, ritüel uzmanları, alay ekipleri ve haneler bir sonraki karşılamaya hazırlanır.
Kamusal dizi, kralların su kıyısında karşılanmasıyla başlar. Alay, kralları sırıklar üzerinde taşınan tören koltukları olan tahtırevanlarla Donggang’ın farklı kesimlerinden geçirir. Haneler sunular hazırlar; katılan tapınaklar kendi tanrılarını ve gösteri gruplarını getirir. Kent mahallelerini ve tarım alanlarını ziyaret etmek, kralların korumasını topluluğun yaşadığı bölgeye yayar. Son ayrılıştan önce kral teknesi de sokaklarda dolaştırılır; böylece talihsizliği götürecek tekne, hizmet ettiği hanelere yaklaştırılır.
Xigang: köy alayları ve bir Wangjiao
Xigang’ın bayramı, başlıca yerleşik tanrısı Mazu olan Qing'an Tapınağı çevresinde merkezlenir. Bayram sırasında tapınak, o düzenlenişte görev yapan üç kralın geçici sarayına dönüşür. Kendine özgü birleşimi, bölgesel bir tütsü alayı ile krallar için yapılan Taocu toplu sunu töreni Wangjiao’dur. Alay ve sunak törenleri, aynı ibadetin birbirini tamamlayan parçalarıdır.
Hazırlıklar, hem tapınağın beş mahalle grubunu hem de katılan köylerin daha geniş ağını içerir. Köyler tanrı tasvirlerini ve gösteri ekiplerini düzenlerken ritüel görevlileri, tapınak çalışanları ve Taocu uzmanlar sarayı, tekneyi ve sunu ritüellerini hazırlar. Mazu, sunu ritüellerine tanıklık etmesi için Luermen’den davet edilir. Wangjiao; bölge için huzur, tehlikeli etkilerin giderilmesi ve ihmal edilmiş ruhların rahatlamasını diler.
Ana bölgesel alay üç gün sürer. Gruplar emirlerini Qing'an Tapınağı’nda alır, o günün güzergâhındaki köyleri ziyaret eder ve tapınağa döner. Yolculuk, kralları ortak bir dinî bölgeyi kabul eden ayrı yerleşimlerle buluşturur.
Köy gösterileri bu ilişkileri görünür kılar. Song Jiang düzenleri, eşgüdümlü savaş sanatı hareketleri sergilerken uzun kırkayak biçimli platform, tarihsel ve efsanevi hikâyelerin kişileri gibi giydirilmiş çocukları taşır. Böyle grupları hazırlamak, bayram öncesinde yerel eğitim ve prova gerektirir. Her köy, merkez tapınaktaki bir etkinliğe yalnızca seyirci sağlamak yerine büyük alaya tanınabilir bir varlıkla katılır.
Kral teknesi ve uğurlama
Kral teknesi, tanrıların ayrılışına fiziksel bir biçim verir. Mürettebat, tören nişanları, gereçler ve erzakla bir yolculuk için donatılır. Donggang’da yiyecekler ve gündelik ihtiyaç maddeleri, konukseverliği ve minneti ifade eder: kralların dönüş yolculuğunda hiçbir eksiği olmamalıdır. Teknenin yüklenmesine, zararlı etkileri ilahi denetim altına alıp topluluğun dışına taşımayı amaçlayan ritüeller eşlik eder.
Tekne yapımı da dinî hazırlığın bir parçasıdır. Gövdenin yapısal omurgası olan tekne omurgası ve diğer parçalar, yapım ilerledikçe törenlerle karşılanır. Usta ahşap işçiliği ve boyama, kutsal görevine uygun bir tekne ortaya çıkarır; tamamlanan tekne, ayrılıştan önce kutsanır.
İki bayram, teknelerini farklı coğrafyalardan uğurlar. Donggang’ın vedası deniz kıyısında yapılır; Xigang’ın teknesi ise Zengwen Nehri yanındaki törensel ayrılış alanına götürülür. Taocu ritüeller, yolculuk için simgesel bir geçit açar. Ritüelin dinî anlayışında tekneyi yakmak, kralları yeniden Göğe gönderir ve topluluğun sıkıntılarını uzaklaştırır. Ateş, onları günlerce karşılayıp onurlandırdıktan sonra özenle hazırlanmış bir vedayı tamamlar.
Bayramlar arasında sürenler
Tekrarlanan döngü, büyük işlere ortak bir bitiş zamanı verir. Katkılar malzemelerin ve törenlerin giderlerini karşılar, zanaatkârlar tekneyi hazırlar; gösteri grupları ise sonraki düzenlenişte köylerinin veya mahallelerinin payını üstlenecek üyeleri eğitir. Başka yerlere taşınmış insanlar, aile ve topluluk rollerini üstlenmek için dönebilir. Bayramın bölgesi, alay günlerindeki güzergâhın yanı sıra bu ilişkilerle de sürdürülür.
Döngü tanınabilir kalırken biçimler değişebilir. Donggang’da ahşap kral teknesi yapımı, bambu ve kâğıt tekneler döneminden sonra 1970’lerde yeniden canlandırılmış, yerel gemi yapım becerileri yeniden kullanılmaya başlanmıştır. Xigang’da ise birleşik alay ve Wangjiao, köy törenlerinin birleşmesi ve genişlemesiyle gelişmiştir. Her üçüncü yılda dönüş, insanların yeniden inşa etmesini, prova yapmasını ve iş birliği kurmasını gerektirir; bir kutlamayı sonrakine bağlayan, bu tekrarlanan emektir.