Çin takviminin kısa tarihi

Erken takvim sistemleri

Geç Shang döneminin kehanet kemiği yazıtlarında numaralı aylar ve Ganzhi, yani gövde-dal döngüsünden gün adları zaten kullanılıyordu. Altmış parçalı bu dizi, ardışık günleri ay içindeki konumlarından bağımsız olarak tanımlama yolu sağlıyordu. Daha sonraki gelenekler, takvimin kurulmasını Sarı İmparator gibi kültür kahramanlarına atfetse de bu köken anlatıları, icadı için tarihsel bir tarih vermez.

Temeldeki astronomik sorun açıktır. On iki ortalama kamerî ay yaklaşık 354 gün, mevsim yılı ise yaklaşık 365¼ gün sürer. Bir düzenleme yapılmasa aylar mevsimler içinde giderek kayardı. Artık aylar, ay-güneş takvimini mevsim yılıyla uyumlu tutar. Artık ayın ne zaman ekleneceğini ve her ayın başlangıcının nasıl hesaplanacağını belirlemek, gözlemlerin yanı sıra kurallar da gerektiriyordu.

Yılın başlangıcı da ayrı bir seçimdi. Qin ve erken Han yönetimleri yılı numaralı onuncu ayla başlatıyordu. MÖ 104’teki Taichu reformu, yıl sınırını ilkbaharın başlangıcıyla ilişkilendirilen 1. aya taşıdı. Tarihleri hesaplamak için kullanılan astronomik çerçeveyi de gözden geçirdi.

Han dönemine gelindiğinde, ayrıntılı takvim yöntemleri hanedan tarihlerinde korunuyordu. Liu Xin’in Santong sistemi, Taichu geleneğini geliştirdi; Doğu Han ise MS 85’te Sifen takvimini benimsedi. Han metinlerinde yirmi dört güneş dönemi adının tamamı bulunur; ancak erken dönemdeki düzenleri modern diziyle aynı değildi.

Gözlem, kurumlar ve basılı takvimler

İmparatorluk sarayları takvim hazırlamayı destekliyordu; çünkü takvim resmî işleri ve devlet törenlerini düzenliyordu. Onu yayımlamak aynı zamanda meşru yönetim iddiasıydı. Astronomi daireleri gözlemleri hesaplarla birleştiriyor, kayıt tutuyor ve halkın kullanımı için takvim hazırlıyordu.

720’lerde Budist keşiş Yixing’in projesi, yeni araçları, gnomon gölgelerinin ölçümünü ve gözden geçirilmiş matematiksel yöntemleri bir araya getirdi. Gnomon, gölgesi Güneş’in değişen yüksekliğini ölçmeye yardımcı olan dik bir işarettir. Proje, İmparator Xuanzong’un daha geniş devlet törenleri programının bir parçasıydı. Projenin Dayan takvimi, Yixing’in ölümünden sonra, 729’da kullanıma girdi.

Takvimler sarayın dışında da dolaşıma giriyordu. Dunhuang’da korunmuş dokuzuncu ve onuncu yüzyıl örnekleri, tarihleri yolculuk, evlenme ve inşaat gibi işlere ilişkin önerilerle birleştirir. Yerel derleyiciler ve ticari basımcılar, astronomik hesapların insanların başvurabileceği yıllık yayınlara dönüşmesine yardımcı oldu. Bazıları elle kopyalanırken, bazıları tahta kalıplardan basılıyordu.

Yuan hanedanının 1281’de uygulamaya konan Shoushi takvimi, gözlem ve matematik alanlarında yeni iyileştirmeler getirdi. Guo Shoujing, Wang Xun ve Xu Heng önde gelen katılımcılar arasındaydı. Çerçevesinin büyük bölümü Ming döneminin Datong takviminde sürdü; bu durum, yeni bir hanedanın takvimin resmî kimliğini değiştirirken önemli teknik çalışmaları nasıl devralabildiğini gösterir.

1645 reformu ve güneş dönemleri

Shixian takvimi, Qing hanedanının ilk yıllarında, 1645’te resmî takvim oldu. Çinli bilginler ve Cizvit astronomların Ming döneminde başlattığı çalışmalara dayanıyordu. Qing boyunca hesapları gelişmeye devam ederken, takvim ay-güneş yapısını korudu.

Önemli değişikliklerden biri güneş dönemleriyle ilgiliydi. Önceki sistemler genellikle mevsim yılını yirmi dört eşit zaman aralığına bölüyordu. Shixian, dönemleri Güneş’in hesaplanan konumuna göre atadı. Modern ifade biçiminde ardışık dönemler, Güneş’in gökyüzündeki yıllık yolu olan ekliptik üzerindeki görünen boylamının 15 derecelik aralıklarında gerçekleşir. Güneş’in görünen hareketi düzgün olmadığından, bu eşit açısal aralıkların geçilmesi eşit olmayan süreler alır.

Dönüşümlü on iki güneş dönemi, ay numaralandırmasında ve artık ay kurallarında kullanılan ana güneş dönemleridir. Bu nedenle hesaplarının değişmesi, hangi kamerî ayın belirli bir numara alacağını veya artık ay olacağını değiştirebilirdi. Reform, astronomik öngörülerin hassasiyetinin yanı sıra tarihlerin düzenlenmesini de etkiledi.

Takvim tarihinin dönüm noktaları

Sivil tarihler ve süren ay takvimi uygulamaları

1912’de Gregoryen sivil tarihlerin benimsenmesi, resmî tarihlerde kullanılan takvimi değiştirdi. Önceki reformlardan farklı olarak, bu amaç için ay-güneş çerçevesinin yerini aldı. Günlük yaşamdaki geçiş aşamalıydı; geleneksel takvim Çin Yeni Yılı’nı, diğer bayramları ve aile uygulamalarını düzenlemeyi sürdürdü.

İki sistemi birlikte gösteren takvimler, bu süregelen kullanım ayrımını yansıtır. Gregoryen tarih, günü sivil yıl içinde konumlandırırken, yanında verilen ay takvimi tarihi onu geleneksel ay ve bayram döngüsünde konumlandırır. Güneş dönemleri, mevsim işaretleri olarak yerlerini korur.