Shixian takvimi ve on yedinci yüzyıl reformu
1645 takvimi
Shixian (时宪历) takvimi, Qing hanedanının ilk yıllarında, 1645’te resmî kullanıma girdi. Yeni astronomik yöntemler göksel olayların hesaplanışını değiştirirken, takvim kamerî ayları mevsimlerle uyumlaştıran ay-güneş yapısını korudu. Reform, Gregoryen sivil tarih kullanımını getirmedi.
Hazırlık çalışmalarının büyük bölümü önceki Ming hanedanına aitti. Pekin’de gözlenen 21 Haziran 1629 Güneş tutulması, rakip öngörülerin önemli bir sınaması oldu ve yeni bir reform programının başlamasına katkıda bulundu. O yıl çalışmanın sorumluluğu Xu Guangqi’ye verildi. Çinli bilginler ve görevliler, astronomi eserlerini çevirmek, yöntemleri karşılaştırmak ve resmî kullanıma uygun tablolar geliştirmek için Cizvit uzmanlarla iş birliği yaptı.
Çincede Tang Ruowang adıyla tanınan Johann Adam Schall von Bell, daha sonra bu çalışmanın Qing yönetiminin hizmetine alınmasında öncü rol oynadı. Hanedan değişikliği projeye yeni bir siyasi ortam kazandırdı; ancak proje, geç Ming dönemindeki yıllar süren çeviri ve hesaplama çalışmalarından yararlanıyordu. Qing sarayının takvimi benimsemesi, daha önce geliştirilmiş ve tartışılmış yöntemlere resmî destek sağladı.
Astronomi kitapları ve güneş dönemleri
Chongzhen saltanatının takvim incelemelerini içeren Chongzhen Lishu adlı derleme, reformun uygulamada kullanılan bilgisini bir araya getirdi. Astronomi kuramı ve araçlarının açıklamalarını, gözlem yöntemlerini; Güneş, Ay, gezegenler ve tutulmalar için tabloları içeriyordu. Bu malzeme, uzmanların yalnızca tarih listesine bakmak yerine bir öngörünün hesabını adım adım yapabilmesini sağlıyordu.
Erken Qing dönemindeki Xiyang Xinfa Lishu düzenlemesi bu malzemeyi yeniden düzenledi. 1645 baskısında, imparatorluk astronomi dairesi Qintianjian’ın yaptığı eklerle birlikte eski Ming baskı kalıpları kullanıldı. Bu teknik eserler, hem yıllık takvim üretimi hem de göksel olayların öngörülmesi için yöntemler sağlıyordu. Yeni tablolar ve astronomik modeller ortaya çıktıkça, Shixian hesapları Qing boyunca gözden geçirilmeye devam etti.
Önemli değişikliklerden biri güneş dönemleriyle ilgiliydi. Önceki takvimler, benimsenen mevsim yılını eşit zaman aralıklarına bölen pingqi (平气) yöntemini yaygın biçimde kullanıyordu. Shixian geleneği ise dönemleri Güneş’in yıldızlara göre görünen yıllık yolu olan ekliptik üzerindeki hesaplanmış konumuna atayan dingqi (定气) yöntemini kullandı. Ardışık dönemler 15 derecelik boylam aralıklarında belirlendi.
| Özellik | Ortalama güneş dönemleri: pingqi | Konuma dayalı güneş dönemleri: dingqi |
|---|---|---|
| Eşit bölünen nedir? | Benimsenen mevsim yılı içindeki zaman | Güneş’in ekliptik boylamı |
| Ardışık dönemler arasındaki adım | Yılın yirmi dörtte biri | 15 derece |
| Dönemler arasında geçen süre | Düzen içinde eşit | Eşit değil |
| Ana güneş dönemleri | Her ikinci güneş dönemi | 30 derecelik adımlarla her ikinci güneş dönemi |
Güneş’in görünen yıllık hareketi düzgün değildir. Bu nedenle 15 derecelik ilerleme, yılın farklı bölümlerinde farklı süreler alır. Ekinokslar ve gündönümleri bu dizide belirlenmiş konumlara rastlar. Diğer on iki güneş dönemiyle dönüşümlü gelen on iki ana güneş dönemi de kamerî ayların mevsim yılına yerleştirilmesine yardımcı olur.
Kamerî aylar ve artık aylar
Kamerî aylar, hesaplanan yeni ayı içeren sivil günde başlamayı sürdürdü. Her ay 29 veya 30 gün içerir. Güneş dönemlerinin kendilerine ait hesaplanmış zamanları olduğundan, kamerî ay içindeki konumları yıldan yıla değişir.
Eşit zaman aralıklarından eşit açısal aralıklara geçiş, ay numaralandırmasını ve artık ay eklenmesini etkiledi. Konuma dayalı dönemlerde, bir kamerî ay iki ana güneş dönemi içerebilir; bir dizide birden fazla ay da bunlardan yoksun olabilir. Dolayısıyla ana güneş dönemi içermeyen ay, otomatik olarak artık ay değildir.
Shixian’dan türeyen Çin kuralı, kış gündönümüne öncelik verir: tarihini içeren kamerî ay, 11. aydır. Böyle bir 11. ayın başlangıcından bir sonrakinin başlangıcına kadar olan kamerî ayları, ilkini dâhil edip sonrakini dışarıda bırakarak sayın. On iki ay varsa aralıkta artık ay gerekmez. On üç ay varsa, aralıkta ana güneş dönemi içermeyen ilk ay artık ay olarak belirlenir. Önceki ayın numarasını artık işaretiyle alır; ardından normal ay numaralandırması sürer.
Bu kurallar takvim günleri üzerinde işler. Ana güneş dönemi, kesin saati o günkü yeni aydan önce olsa bile, kamerî ayın ilk gününe rastladığında o aya aittir. Dolayısıyla hesap, hem astronomik olayları hem de onları içeren sivil tarihleri belirlemelidir. Yeni ay tarihleri, kış gündönümü ayı ve artık ay kuralı birlikte, kamerî diziyi mevsimlere bağlı tutar.