Dunhuang takvimleri: gündelik zamana açılan bir pencere

Günümüze ulaşan takvimler

Yıllık takvimler kısa sürede güncelliğini yitirir. Buna rağmen Dunhuang, Orta Çağ okurlarının belirli bir yılın tarihlerini ve işlerini nasıl düzenlediğini gösteren dokuzuncu ve onuncu yüzyıl örneklerini, hem tam hem de parça hâlinde korur. Koleksiyonda yerel olarak hazırlanmış el yazmaları ve başka yerlerden getirilmiş basılı almanaklar bulunur.

Yıllık takvim, astronomik hesapları gün gün başvurulabilen bilgiye dönüştürüyordu. Ayların sırasını, uzunluklarını, gün adlarını ve mevsim işaretlerini belirtiyordu. Açıklamalı sürümler, belirli tarihler için işler de önererek ev rutinlerini, resmî işleri ve tören uygulamalarını aynı sayfaya getiriyordu.

Bu yayınların kapsamları farklıydı. Bazıları ağırlıklı olarak günlük açıklamalar içeren takvimlerdi. Daha kapsamlı almanaklar ise yılın tarihlerini kehanet yöntemleri, şemalar ve koruyucu formüllerle birleştiriyordu. Tarih dizisini üreten teknik hesapları yapmadan da içeriklerine başvurulabiliyordu.

Sayfa düzeni ve yerel üreticiler

Aylar sayfa boyunca art arda ilerleyebilir veya ikili sıralar hâlinde görünebilirdi. İki ya da üç yatay kuşak, tarih dizisini diğer açıklamalardan ayırıyordu. Bu düzen, okurların bir ayı izlerken belirli güne bağlı bilgiyi bulmasına yardımcı oluyordu. Şemalar, yönler ve mekân hakkındaki önerileri düzenlemek için başka bir yol sağlıyordu.

Aşağıdaki özellikler, günümüze ulaşan takvimler ve almanaklarda görülür. Bir arada bulunma biçimleri yayınlar arasında değişir.

877 tarihli basılı bir almanak, bu özelliklerin birkaçını birleştirir. Takvim satırlarına küçük zodyak hayvanı resimleri, evlilik rehberliği ve kehanet malzemeleri eşlik eder.

Bazı el yazmalarında derleyicilerin veya kopyalayanların adları bulunur. Zhai Fengda, Dunhuang’ın bölgesel okulunda takvim tekniklerini ve kehanet yöntemlerini de öğrenmiş, etkin bir yerel derleyiciydi. İdari görev de üstlenmişti. Çalışmaları, takvim üretimini imparatorluk başkentiyle sınırlamak yerine uzmanlık bilgisini bölgesel yönetimle ilişkilendirir.

Yerel derleme, gün atamalarında farklılıklar üretebilir ve merkezdeki değişikliklerden sonra dönem adlarını koruyabilirdi. Bu özellikler, Dunhuang’da hazırlanan takvimleri merkezde yayımlanan eserlerin doğrudan kopyalarından ayırt etmeye yardımcı olur. Basılı almanaklar daha uzağa gidebilirdi: dokuzuncu yüzyıldan bir parça, günümüze ulaşan nüsha Dunhuang’da bulunmuş olmasına rağmen, basımcı olarak Chang'an’ın Doğu Pazarı’ndaki Dadao ailesini adlandırır.

Basım ve imparatorluk otoritesi

Tahta kalıp baskısı, yıllık almanağın satış için çok sayıda nüshasının üretilmesini mümkün kılıyordu. Basımcının duyurusu, yayını ticari bir üreticiye ve adrese bağlıyordu. Gelecek yılın tarihlerine yönelik talep, özel basımcılara takvimlerini erken hazırlama nedeni de veriyor ve sarayın resmî yayımlama üzerindeki denetimiyle çatışma yaratıyordu.

İmparator Wenzong döneminde bir şikâyet, resmî takvim ilan edilmeden önce Sichuan ve Huainan’da basılı takvimlerin dolaştığını anlatıyordu. Bir imparatorluk emri, özel takvim baskı kalıplarını yasakladı. Anlaşmazlık, yararlı bir yıllık yayının dolaşımının yanı sıra hükümdarın takvimi çıkarma yetkisiyle ilgiliydi. Bu kısıtlamalara rağmen özel takvimler çıkmaya devam etti.

Politika zamanla değişti. Sonraki Zhou döneminin 953 tarihli emri, önceden yayımlamayı yasaklarken resmî ilanın ardından özel basıma ve kopyalamaya izin verdi. Bu düzenleme, yılın takvimine verilen resmî onayı onu çoğaltma işinden ayırdı. Günümüze ulaşan yayınlar, tarihlerin okurlara nasıl ulaştığını saray otoritesinin, yerel yönetimin ve ticari üretimin birlikte belirlediği bir ortama aittir.

Günlük işler ve sonraki almanaklar

İş listeleri hem olağan dışı olayları hem de tekrarlanan işleri kapsar. Evlenme, defin ve göreve başlama; yıkanma, yolculuk, öğrenim, dikim, inşaat ve ev işleriyle birlikte yer alır. Tarihin sınıflandırmaları amaca göre farklılaşabilir; böylece okur, yapmayı düşündüğü iş için öneriye bakabilir.

Bu sınıflandırmalar zamanı daha geniş bir kehanet düzeniyle birleştiriyordu. Yönler ve takvim ruhlarına atanan değişen konumlar, bir işin nerede yapılması gerektiğine ilişkin öneriyi etkileyebilirdi. Mevsim bilgisi ve iş seçimi aynı yayında bulunuyordu; ancak uğurluluk önerisi astronomik bir ölçüm değildi.

Modern almanaklar, tarihleri Yi, yani uygun işler, ve Ji, yani kaçınılacak işlerle eşleştirmeyi sürdürür. Dunhuang takvimleri, kendi terminolojisi, sayfa düzeni ve malzeme seçimiyle bu açıklamalı takvim geleneğinin daha erken bir aşamasını gösterir. Süreklilikler günlük iş listeleri ve yön şemaları gibi özelliklerde en açık biçimde görülür; baskılar arasındaki farklılıklar ise yayıncıların içeriği nasıl uyarladığını gösterir.

Listeler, hane davranışının tam bir anlatımını değil, önerileri kaydeder. El yazısıyla yapılan ekler ve diğer tarihli belgeler, belirli okurların bunları nasıl kullandığını ortaya koyabilir.