Dunhuang takvimleri: gündelik zamana açılan bir pencere

Günümüze ulaşan takvimler

Yıllık takvimler çabuk eskir. Yine de Dunhuang, 9. ve 10. yüzyıldan hem tam hem de parçalı örnekleri korumuştur; bunlar Orta Çağ okurlarının belirli bir yılın tarihlerini ve işlerini nasıl düzenlediğini gösterir. Koleksiyonda yerelde üretilmiş el yazmalarının yanı sıra başka yerlerden getirilmiş basılı almanaklar da vardır.

Yıllık takvim, astronomik hesaplamaları gün gün başvurulabilecek bilgilere dönüştürüyordu. Ayların sırasını, uzunluklarını, günlerin adlarını ve mevsim işaretlerini belirtiyordu. Açıklamalı sürümler belirli tarihler için yapılacak işler de öneriyor; ev düzenini, resmî işleri ve ritüel uygulamaları aynı sayfada bir araya getiriyordu.

Bu yayınların kapsamı farklıydı. Bazıları esas olarak günlük notlar içeren takvimlerdi. Daha kapsamlı almanaklar yılın tarihlerini kehanet yöntemleri, diyagramlar ve koruyucu formüllerle birleştiriyordu. İçerikleri, tarih dizisini üreten teknik hesaplamalara girmeden okunabiliyordu.

Sayfa düzeni ve yerel hazırlayıcılar

Aylar sayfa boyunca art arda ilerleyebilir ya da ikili sıralar hâlinde görünebilirdi. İki veya üç yatay bant, tarih dizisini öteki notlardan ayırıyordu. Bu düzen, okurun bir ayı izlerken tek bir güne bağlı bilgiyi de bulmasını kolaylaştırıyordu. Diyagramlar, yönler ve mekânla ilgili önerileri düzenlemenin bir başka yoluydu.

Aşağıdaki özellikler günümüze ulaşan takvim ve almanaklarda görülür. Bunların bir araya gelişi yayından yayına değişir.

877 tarihli basılı bir almanak bu özelliklerden birkaçını bir araya getirir. Takvim satırlarına küçük burç hayvanı resimleri, evlilik rehberliği ve kehanet malzemesi eşlik eder.

Bazı el yazmaları derleyicilerinin ya da kopyacılarının adını verir. Zhai Fengda, Dunhuang’daki vilayet okulunda takvim teknikleri ve kehanet yöntemleri eğitimi almış, etkin bir yerel derleyiciydi. Aynı zamanda idari bir görevde de bulundu. Çalışmaları, takvim üretimini imparatorluk başkentiyle sınırlamak yerine uzman bilgisini bölgesel yönetimle buluşturur.

Yerel derleme, günlerin belirlenmesinde farklılıklara yol açabilir ve merkezde değişiklik olduktan sonra eski dönem adlarını koruyabilirdi. Bu tür özellikler, Dunhuang’da hazırlanmış takvimleri merkezden yayımlanan takvimlerin doğrudan kopyalarından ayırt etmeye yardım eder. Basılı almanaklar daha uzaklara gidebiliyordu: 9. yüzyıla ait bir parça, basımcı olarak Chang’an’ın Doğu Çarşısı’ndaki Dadao ailesini anar, ama günümüze ulaşan nüsha Dunhuang’da bulunmuştur.

Matbaa ve imparatorluk otoritesi

Tahta kalıp baskı, yıllık bir almanağın satılık çok sayıda kopyasını üretmeyi mümkün kıldı. Basımcı notu, yayını ticari bir üreticiye ve adrese bağlıyordu. Gelecek yılın tarihlerine olan talep, özel basımcılara takvimlerini erkenden hazırlamak için de bir neden veriyor; bu da resmî takvimin yayımlanması üzerindeki saray denetimiyle çatışma yaratıyordu.

İmparator Wenzong döneminde yapılan bir şikâyet, resmî takvim ilan edilmeden önce Sichuan ve Huainan’da basılı takvimlerin dolaştığını anlatıyordu. Bir imparatorluk buyruğu özel takvim baskı kalıplarını yasakladı. Anlaşmazlık, yararlı bir yıllık yayının dolaşımı kadar hükümdarın takvim yayımlama yetkisiyle de ilgiliydi. Bu tür kısıtlamalara rağmen özel takvimler çıkmaya devam etti.

Politika zamanla değişti. Sonraki Zhou döneminde Guangshun 3 (953) yılına ait bir ferman, basıma ancak sorumlu daire yılın takvimini hesaplayıp saraya sunduktan sonra izin veriyordu. Bu, takvimin resmî onayını onun basılarak çoğaltılması işinden ayırdı. Günümüze ulaşan yayınlar, saray otoritesinin, yerel yönetimin ve ticari üretimin, tarihlerin okurlara nasıl ulaşacağını birlikte belirlediği bir ortama aittir.

Gündelik işler ve sonraki almanaklar

İş listeleri hem olağanüstü olayları hem de tekrarlanan işleri kapsar. Evlilik, defin ve göreve başlamanın yanında yıkanma, yolculuk, eğitim, ekim, inşaat ve ev işleri de yer alır. Bir tarihin sınıflandırması amaca göre değişebiliyordu; böylece okur yapmak istediği iş için öneriye bakabiliyordu.

Bu sınıflandırmalar zamanı daha geniş bir kehanet düzeniyle birleştiriyordu. Yönler ve takvim ruhlarına atanan değişen konumlar, bir işin nerede yapılması gerektiğine dair öneriyi etkileyebiliyordu. Mevsim bilgisi ve iş seçimi aynı yayında yer alıyordu, ama uğurlu bir öneri astronomik bir ölçüm değildi.

Modern almanaklar da tarihleri Yi, yani uygun işler, ve Ji, yani kaçınılacak işler, ile eşleştirme geleneğini sürdürür. Dunhuang takvimleri, kendi terimleri, düzenleri ve malzeme seçimleriyle bu açıklamalı takvim geleneğinin daha erken bir evresini gösterir. Süreklilik en açık biçimde günlük iş listeleri ve yön diyagramları gibi özelliklerde görülür; baskılar arasındaki farklar ise yayıncıların içeriği nasıl uyarladığını ortaya koyar.

Listeler, ev hayatının eksiksiz bir anlatımını değil, önerileri kaydeder. El yazısıyla yapılmış eklemeler ve tarihli başka belgeler, belirli okurların bunları nasıl kullandığını gösterebilir.