Tibet takvimi ve çeşitleri
Takvim gelenekleri
Tibet takvimi bir ay-güneş takvimidir. Ayları hesaplanmış bir Ay döngüsünü izlerken artık aylar numaralandırılmış ayların güneş yılıyla ilişkisini korur. Bir yılda on iki veya on üç ay bulunur. Tibet Yeni Yılı Losar, birinci ayı başlatır; takvim ayrıca Budist bayramları, anma uygulamaları ve düzenli olarak tekrarlanan dinî uygulama günleri için de tarihler sağlar.
Tibet takvim hesaplaması, metinlerinde bir astronomik hesaplama sistemi bulunan Budist öğreti geleneği Kalachakra ile ilişkili Hint astronomisinden gelişti. Tibetli bilginler bu yöntemleri uyarladı ve çeşitli hesaplama gelenekleri geliştirdi. Daha geniş kapsamlı Tibet almanağı, yerel uygulamalardan ve Çin kökenli element sistemleri ile hayvan döngülerinden de yararlanır.
İki başlıca takvim geleneği, Phukluk da denen Phugpa ile Tsurluk da denen Tsurphudur. Phugpa, Tibet Budist topluluklarında yaygın olarak kullanılır. Tsurphu özellikle Karma Kagyu geleneğiyle ilişkilidir ve adını Tsurphu Manastırı’ndan alır. Bunlar her yerde aynı olan tek bir takvimin iki adı değil, hesaplama silsileleridir.
Yöntemleri ortalama hareketleri hesaplar ve Güneş ile Ay’ın hareketlerindeki değişkenlik için düzeltmeler uygular. Başlangıç değerlerindeki ve artık ay kurallarındaki farklılıklar, ayların yerleşimini ve günlük etiketleri değiştirebilir. Geleneksel hesaplamalar kendi astronomi modellerini kullandığından sonuçlarının modern astronomiyle hesaplanan konumlarla tam olarak örtüşmesi gerekmez. Yalnızca bir Çin takviminin saat dilimini ayarlamak, Tibet takvimi elde etmeyi sağlamaz.
Atlanan ve tekrarlanan tarihler
Bir Tibet ayında numaralandırılmış otuz kamerî gün bulunur; ancak bunlar yirmi dört saatlik otuz eşit dönem değildir. Her kamerî gün, Ay’ın Güneş’e göre hesaplanan boylamında 12 derecelik bir artışı temsil eder. Böyle bir aralığın tamamlanması için geçen süre değişir.
Takvim, kabul edilmiş bir şafak sınırını kullanarak bu sayıları olağan günlere atar. Phugpa kuralında olağan gün, başlangıcında sürmekte olan kamerî günün numarasını alır. Kısa bir kamerî gün, art arda gelen iki şafak sınırının arasında başlayıp bitebilir; böylece o numarayı taşıyan hiçbir olağan gün olmaz. Daha uzun bir kamerî gün iki sınırı kapsayabilir ve art arda iki olağan güne aynı numarayı verebilir.
Dolayısıyla atlanmış tarih, bir numaranın basılı dizide bulunmaması demektir. Tekrarlanan tarih ise aynı numaranın iki farklı günü etiketlemesidir. Her iki durumda da haftanın günleri normal biçimde ilerler. Tekrarlanan tarih, birinci veya ikinci oluşu, haftanın günü ve karşılık gelen sivil tarih ile ayırt edilebilir.
Artık ay, farklı bir ölçekte işler. Yıla bütün bir ay ekler ve iki aya aynı numarayı verir. Phugpa kuralında artık ay, o numarayı taşıyan normal aydan önce gelir. Bu sıra, artık ayın numarasını tekrarladığı normal ayı izlediği Çin kuralından farklıdır. Bu nedenle artık ay işareti, numaranın kendisi kadar önemlidir.
Dönüştürme kayıtları
Eksiksiz bir Tibet tarihi; takvim geleneğini, yıl adlandırmasını, ay numarasını, ayın normal veya artık oluşunu, kamerî günü ve varsa tekrarlanan tarih işaretini içerir. Geleneksel yıl adları, bir hayvanı bir elementle altmış yıllık bir döngüde birleştirir. Hayvan adı tek başına on iki yılda bir tekrarlanır; tam bir döngü adı bile belirli bir yüzyıla yerleştirilmek için tarihsel bağlam gerektirir.
Bir kaydı dönüştürürken özgün tarihi sivil karşılığının yanında koruyun. Tekrarlanan bir tarih söz konusuysa iki oluşumu birbirinden ayırın. Belirtilen takvimde atlanmış bir ay takvimi tarihinin etiketini taşıyan olağan bir gün yoktur; dolayısıyla ona yalnızca ayın başından ileriye doğru sayarak sivil bir karşılık atanamaz.
Dinî uygulama ayrı bir karar getirir. Takvimler, normalde atlanmış veya tekrarlanan bir tarihle ilişkili olan bir uygulamanın ne zaman yapılacağını belirtebilir. Bu uygulama kuralı ilgili topluluğa veya takvime aittir; temeldeki tarih dizisini değiştirmez. Bu nedenle bir bayram kaydı ile tarihsel bir doğum kaydı, aynı kamerî gün numarasından söz etseler bile farklı biçimde ele alınmayı gerektirebilir.
Atlas’ın Çin takvimi dönüştürücüsü Tibet tarihlerini hesaplamaz. Bir Tibet tarihini dönüştürmek için artık ay ve tekrarlanan tarih kuralları da dâhil olmak üzere ilgili geleneğe ait bir takvim veya hesaplama gerekir.