Tanabata ve Qixi

Samanyolu’nun iki yakasında bir buluşma

Çin’deki Qixi (七夕) ile Japonya’daki Tanabata, Samanyolu’yla birbirinden ayrılan ve yedinci ayın yedinci gecesinde buluşmalarına izin verilen dokumacı bir genç kız ile bir sığır çobanının efsanesini paylaşır. Öykü, sevgiyi beceri gerektiren işle birleştirir: göksel dokumacı, hünerli ellere sahip olma dileklerine esin verirken âşıkların kavuşması bu özel güne kalıcı bir romantik anlam kazandırmıştır. Qixi’de kadınların beceri dilemesine ilişkin gelenekler özellikle güçlü biçimde gelişmiş; Tanabata ise yazılı dilekler ve bambu süsleriyle yakından ilişkili hâle gelmiştir.

Bilinen bir Çin anlatısında Dokumacı Kız Zhinü (织女) gökten ayrılır ve ölümlü bir sığır çobanı olan Niulang (牛郎) ile evlenir. Birlikte bir yaşam kurar ve iki çocuk sahibi olurlar. Göksel yetkililer evliliklerini öğrenince Kraliçe Ana, Zhinü’yü göğe geri götürür. Niulang, bakmış olduğu bir öküzün sihirli postunun yardımıyla çocuklarla birlikte onun peşinden gider. Daha ona ulaşamadan Kraliçe Ana saç tokasını gökte gezdirerek aileyi ayıran bir nehir yaratır. Kederlerinden etkilenen saksağanlar, nehrin üzerine bir köprü oluşturmak için toplanır. Sonunda âşıkların bu köprüyü geçip her yıl bir kez, yedinci ayın yedinci gecesinde buluşmalarına izin verilir.

Bilinen Japon anlatısında Orihime çalışkan bir dokumacı, Hikoboshi de gayretli bir sığır çobanıdır. Evlendikten sonra mutluluk onları öylesine içine alır ki görevlerini ihmal ederler. Orihime’nin göksel babası onları nehrin iki yakasına ayırır. Üzüntülerini görünce, işlerine dönmeleri şartıyla yılda bir kez buluşmalarına izin verir. Japon anlatısı, sevgiyle sorumluluk arasındaki dengeye özellikle önem verir.

Dokumacı Kız Vega ile, Sığır Çobanı ise Altair ile ilişkilendirilir. Karanlık bir gözlem yerinden, aralarında Samanyolu görülebilir. Buluşmaları efsaneye ait bir olaydır; yıldızlar bayram gecesinde birbirine kavuşmaz.

Ortak gelenek nasıl gelişti?

Göksel Dokumacı ve Öküz, eski Çin Şarkılar Kitabı’nda yer alır; ancak bu göndermeler, daha sonraki eksiksiz aşk öyküsünden öncedir. Orta Çağ’ın başlarına gelindiğinde, yedinci gece bayramına ilişkin Çin betimlemeleri kadınların beceri kazanma umuduyla meyve sunmasını ve iğnelere iplik geçirmesini içeriyordu. Öykü anlatımı, sunular ve uygulamalı beceriler birbirine yakından bağlandı.

Japonya’da Çin yıldız bayramı ve beceri için dualar olan Kikkoden, tanabatatsume denen dokumacı bir genç kıza ilişkin geleneklerle bağlantı kurdu. Kutlama, saray uygulamasının ötesine geçerek çok daha geniş bir geleneğe dönüştü. Edo döneminde bambuya asılan kâğıt dilekler yaygınlaştı; yazıyı güzelleştirme ve öğrenimi ilerletme umutları, eski dokuma vurgusunun başka becerilere de uzanmasına yardımcı oldu.

Qixi: Dokumacı Kız’dan beceri dilemek

Genellikle “beceri dileme” olarak çevrilen qiqiao (乞巧), Qixi’nin tarihinin merkezindedir. Kadınlar ve kızlar, Dokumacı Kız’dan özellikle dikiş, nakış ve dokumada el becerisi ve zekâ isterdi. Bunlar ev işlerinde ve tekstil üretiminde yararlı yetenekler olduğu kadar, kızların ve gelin adaylarının sıkça değerlendirildiği niteliklerdi. Mutlu bir evlilik için dualar, hünerli ellere sahip olma dileklerinin yanında doğal olarak yer alırdı.

Uygulamalar bu umutları somutlaştırıyordu. Meyve ve başka sunular avlularda veya gece göğünün altındaki masalarda düzenlenirdi. İğneye iplik geçirme yarışmaları, bir katılımcının loş ışıkta ipliği küçük deliklerden ne kadar hızlı ve doğru geçirebildiğini sınardı. Bazı geleneklerde özel olarak yapılmış iğnelerin birkaç deliği bulunur ve bu, işi daha da zorlaştırırdı. Yapımcılarının el becerisini göstermek için el emeği nesneler de sergilenirdi.

Bu etkinlikler kadınlara bir araya gelme, işlerini karşılaştırma ve birbirlerinin arkadaşlığından keyif alma fırsatı da veriyordu. Beceri dileme bayramı aynı anda yarışmalı, ibadete yönelik ve toplumsal olabilirdi. Qixi’nin günümüzde romantik geziler ve armağanlarla ilişkisi âşıkların öyküsüne dayanırken eski gelenekler, bir dokumacının, bir iğnenin ve yetenek dileğinin onun kimliğinde neden hâlâ önemli olduğunu açıklar.

Tanabata: dilekleri yazıya dökmek

Tanabata’da çocuklar ve yetişkinler, tanzaku denen dar renkli kâğıt şeritlerine dilekler yazar ve bunları bambu dallarına asar. Bir dilek okul çalışmaları, sanatsal bir beceri, geleceğe yönelik bir hedef veya kişisel mutlulukla ilgili olabilir. Dileği yazmak ona görünür bir biçim kazandırırken dalı süslemek, kişisel umutları bir ailenin, sınıfın veya topluluğun birlikte yapabileceği bir şeye dönüştürür.

Kâğıt şeritlerine katlanmış kâğıt süsler, zincirler ve sarkıtlar eşlik eder. Etkinlik, yazıyı el işiyle birleştirir; dilekler dokumanın çok ötesine uzansa bile bayramın eskiden beri beceri kazanmak için edilen dualarıyla bağını korur. Bambu süsleri evlerde, okullarda ve kamusal alanlarda yer alır.

Sendai’nin özenli kâğıt sarkıtları, bu el sanatı geleneğinin çarpıcı bir örneğini sunar. Uzun fukinagashi, Dokumacı Kız’ın ipliklerini ve dokuma ile sanatlarda ilerleme dileklerini çağrıştırır. Alışveriş sokaklarının üzerinde asılı duran süsler, bu dilekleri büyük kamusal gösterimlere dönüştürür.

Karşıtlık, katılanların elleriyle yaptıkları işlerde en açık biçimde görülür. Qixi’deki iğneye iplik geçirme yarışması, beceriyi sergilerken onu diler; Tanabata’nın dilek kâğıdı ise bir arzuyu yazı ve süsleme yoluyla görünür kılar. Her ikisi de göksel öyküye yeryüzünde somut bir ifade kazandırır.

Tarihler neden farklı olabilir?

Qixi, Çin takviminde 7. kamerî ayın 7. gününü izler. Japonya’nın 1873’te Gregoryen sivil tarihleri benimsemesinden sonra Tanabata için farklı zamanlamalar ortaya çıktı. Bazı kutlamalar eski ay ve gün numaralarını korudu, bazıları bir Gregoryen ay ileriye taşındı, bazıları da eski ay takvimi kutlamasıyla ilişkisini sürdürdü.

Dolayısıyla ağustostaki bir Tanabata bayramı kendiliğinden ay takvimini kullanıyor demek değildir. Değişen geleneksel Tanabata tarihi, eski yedinci ay kutlamasına yakın kalacak biçimde tasarlanmıştır; sabit bir ağustos kutlaması ise mevsimsel bir yaklaşımı korur. Sendai’nin 6–8 Ağustos tarihleri, Qixi ile geleneksel Tanabata’nın ayın çok daha ileri günlerine rastladığı yıllarda bile sabit kalır.