Zongzi ve bayram takvimi

Yaprakların içinde pişen pirinç

Zongzi (粽子), yapraklara sarılarak pişirilen yapışkan pirinç bohçalarıdır ve Ejderha Kayığı Bayramı ile yakından ilişkilidir. Yapraklar açıldığında, bir iç harcın çevresinde yumuşayıp birbirine yapışmış pirinç ya da yanında başka bir yiyecekle yenmek üzere hazırlanmış sade bir bohça ortaya çıkar. Yapraklar pişirme sırasında yiyeceğe biçimini ve kendine özgü kokusunu verir; yenmeden önce çıkarılır.

En bilinen çeşitlerde yapışkan pirinç kullanılır. Pirinç unundan yapılan hamur toplarının aksine zongzi, pişerken şişip yapışkanlaşan pirinç tanelerini korur. Pirinç sade bırakılabilir veya çeşnilendirilebilir; iç kısmında tatlı ya da tuzlu malzemeler bulunabilir.

Geniş ruo bambusu yaprakları da dâhil olmak üzere bambu yaprakları ve kamış yaprakları yaygın olarak kullanılır. Bazı bölgesel tariflerde aynı işi başka yapraklar görür. Yaprakların büyüklüğü ve esnekliği, bohçanın nasıl katlanabileceğini etkiler. Sivri, piramidi andıran zongzi yaygındır; ancak uzun, dikdörtgen ve yastık biçimli bohçalar da vardır.

Bohçayı hazırlamak için yapraklar üst üste getirilir veya bir cep oluşturacak biçimde katlanır; pirinç ve varsa iç harç eklenir, sargı kapatılarak iple ya da bitki lifiyle bağlanır. İçindekiler bu paket içinde haşlanarak veya buharda pişirilir. Sargının, pirincin genişlediği ve malzemelerin tatlarının birbirine karıştığı pişirme süresince dağılmadan durması gerekir.

Duanwu, anma ve daha eski bir yemek geleneği

Duanwu, beşinci kamerî ayın beşinci gününe denk gelir. Zongzi hazırlamak, armağan etmek ve yemek, bayramın en bilinen ev içi geleneklerindendir. Bir seferde hazırlanan bohçalar aile sofrasına konabilir, akrabalara armağan edilebilir veya hanenin bayram sunularının bir parçası olabilir. Bu yiyecek, kayık yarışına gitmeyenlere de bayrama katılma olanağı verir.

Bilinen bayram öyküsü zongziyi, eski Chu devletinin şairi ve görevlisi Qu Yuan ile ilişkilendirir. Öyküde, sadakatinin karşılığı reddedilmek ve sürgüne gönderilmek olur. Ülkesinin yazgısı karşısında umutsuzluğa kapılarak Miluo Nehri’nde kendini boğar. İnsanlar onu aramak için kayıklarla aceleyle yola çıkar ve suya pirinç atar. Yaygın bir anlatıda pirinç, balıkların bedenini yemesini önler; başka bir anlatıda ise ruhuna sunulan yiyecektir. Duanwu’da zongzi yemek, bu gözetme ve anma davranışını hatırlatır.

Yapraklara sarılmış tahılın öykünün ötesinde bir geçmişi de vardır. Üçüncü yüzyıla ait bir betimleme, beşinci ay bayramı ve yaz gündönümü için yapraklara konup pişirilen darıdan söz eder. Bu erken dönem bohçaları, bugünkü yapışkan pirinçli zongzi ile mutlaka aynı değildi. Daha sonraki anlatılar mevsimlik pirinç sunularını Qu Yuan ile ilişkilendirerek yerleşik bir yemek geleneğini onun anılmasına dâhil etti. Efsane, yiyeceğin önemli bir anlamını açıklar; ancak icat edildiği tek bir anı belirlemez.

Tatlı, tuzlu ve sade çeşitler

Pirinç, iç harç ve sunum biçimi zongziye birbirinden farklı özellikler kazandırır.

Tatlı hünnap dolgulu bohçalar özellikle kuzey Çin’de yaygındır; güneydeki birçok gelenekte ise tuzlu et dolguları bulunur. Güneyde hem tatlı hem tuzlu tarifler görüldüğünden bu karşıtlık, kesin bir ayrım çizgisi değil, genel bir eğilimdir. Çeşnilendirme de değişir: Domuz etli bir zongzinin pirinci soya aromalı olabilirken bir başkasında pirinç daha açık renkli bırakılır ve lezzet daha çok iç harçtan gelir.

Ailece hazırlama sırasında yalnızca malzeme listesi değil, yaprak katlamanın, bir cebi doldurmanın ve bohçayı bağlamanın el alışkanlığı da aktarılır. Çok sayıda bohça hazırlama işi birkaç kişi arasında paylaşılabilir. Dükkânlarda Duanwu dışında da atıştırmalık veya öğün olarak zongzi satılır; ancak bunları hazırlamanın ya da seçmenin mevsimlik bir paylaşma davranışına dönüştüğü başlıca zaman yine bayramdır.