Ganzhi: 60 parçalı gövde-dal döngüsü nasıl işler?

Göksel gövdeler ve yersel dallar

Gövde-dal döngüsü Ganzhi (干支), on göksel gövdeden birini on iki yersel daldan biriyle birleştirir. Önce gövde gelir: Jia-Zi, Jia ve Zi’den; Bing-Wu ise Bing ve Wu’dan oluşur. Çiftler farklı zaman birimlerini adlandırabildiği için yanlarındaki “yıl”, “ay”, “gün” ya da “saat” sözcüğü gereklidir.

Bu sütunlar döngünün tamamını değil, bileşenleri oluşturan iki diziyi gösterir. Gövde olan Wu, 戊 ile dal olan Wu, 午, ton işareti olmadan aynı biçimde yazılsalar da farklı karakterlerdir.

Döngü neden altmış çift içerir?

Her dizinin ilk konumundan başlayın ve ikisini de birer adım ilerletin. Çiftler Jia-Zi, Yi-Chou, Bing-Yin ve Ding-Mao olarak başlar. 10. konum Gui-You’dur. Sonraki gövde başa, Jia’ya dönerken dal Xu’ya ilerler; böylece Jia-Xu oluşur. İki adım sonra dal da başa dönmüş olur ve Bing-Zi ortaya çıkar.

İki dizi altmış adım sonra başlangıç konumlarına birlikte döner: on gövde altı tur, on iki dal beş tur tamamlar. Altmış, bu sayıların en küçük ortak katıdır. Bu nedenle döngü, gövde ve dal bağımsız olarak seçilse oluşabilecek 120 birleşimin tümünü değil, altmış çifti içerir.

Tek numaralı gövdeler yalnızca tek numaralı dallarla, çift numaralı gövdeler de yalnızca çift numaralı dallarla karşılaşır. 1. ve 2. konumları birleştiren Jia-Chou hiç oluşmaz. Wu-Wu ise oluşur: gövde beşinci, dal yedincidir. Tam dizide 55. konumdadır.

1’den 60’a kadar numaralanan bir n döngü konumu için gövde konumu, (n − 1) sayısının 10’a bölümünden kalanın 1 fazlasıdır. Dal konumunda ise 12’ye bölüm kullanılır. 41. konumda sonuçlar 1. gövde ve 5. dal, yani Jia-Chen’dir.

Yıllar, aylar, günler ve saatler

Aynı dizi farklı zaman ölçeklerinde işler. Bir Jia-Zi gününün Jia-Zi yılında olması gerekmez; gün dizisi de kamerî ayın ya da yılın başında yeniden başlamaz. Geleneksel saatler, yani shichen, modern saat sisteminde genellikle iki saatlik on iki aralıkla ifade edilir.

Yıl ve ay gövdeleri, tıpkı gün ve saat gövdeleri gibi birbiriyle ilişkilidir. Olağan ilk ay eşlemesinde Jia ya da Ji yılı, Yin ayı dizisini Bing-Yin ile başlatır. Saat eşlemesinde Jia ya da Ji günü, Zi saatine Jia, sonraki Chou aralığına Yi verir. Dolayısıyla saat gövdesi yıl gövdesinden değil, gün gövdesinden türetilir.

Dört gövde-dal çifti sekiz Çince karakter içerir. Geleneksel doğum kehanetinde kullanılan dört sütun sistemi Bazi’nin sözcük anlamı buradan gelir.

Sınırlar ve takvim bağlamı

Çin takvimi yılı için Ganzhi adı Çin Yeni Yılı’nda değişir. İlkbaharın Başlangıcı olan Lichun’da başlayan yıl ise çoğunlukla kehanette kullanılan farklı bir kurala aittir. Bu ayrım, iki yıl sınırı arasındaki tarihleri etkiler.

Ay adlandırmaları için de ayrı bir ayrım gerekir. Numaralı kamerî aylar, ay-güneş takvimine aittir. Birçok Bazi hesabında kullanılan güneş dönemi ayları, jie adı verilen, birer atlayarak sıralanan on iki güneş dönemi arasında uzanır. Yin Lichun’da, Mao ise Jingzhe’da başlar. Artık ay, fazladan bir güneş dönemi aralığı oluşturmaz. Kamerî aylara Ganzhi adları atayan tarihsel sistemler, farklı türde bir ay sınırı kullanmıştır.

Lichun’a dayalı bir yıl, Lichun tarihinin başındaki gece yarısında ya da astronomik anın kendisinde değişebilir. Daha kısa olan gün ölçeğinde, gece geç saatteki bir doğuma 23:00’ten itibaren sonraki günün çifti atanabilir ya da gece yarısına kadar sivil günün çifti korunabilir. Bu kurallar adın ne zaman değiştiğini etkiler; altmış çiftin sırası ise aynı kalır.